SSCB’nin dağılmasıyla (1991) dünya iki kutuplu yapısını kaybetmiş, Türkiye bu yeni ortamda Balkanlar, Kafkaslar, Orta Asya ve Orta Doğu’ya yönelik politikalarını geliştirmeye başlamıştır.
5.6.1. Bulgaristan’daki Türkler ve Türkiye-Bulgaristan İlişkileri
- Asimilasyon ve Göç: Bulgaristan’da Theodor Jivkov döneminde (1984-1985) Türk azınlığa yönelik zorla isim değiştirme, Türkçe yayınları yasaklama ve ibadet kısıtlamaları gibi asimilasyon politikaları uygulanmıştır.
- Büyük Göç: Bulgaristan, Türkiye ve dünya kamuoyunun tepkileri üzerine sınırlarını açmak zorunda kalmış, 320 bin civarında Bulgaristan Türkü Türkiye’ye göç etmiştir. Bu, II. Dünya Savaşı’ndan bu yana yaşanan en büyük göç hareketlerinden biri olmuştur.
- İlişkilerin Normalleşmesi: Jivkov rejiminin 1989’da sona ermesiyle Bulgar yönetimi, Türk azınlığa haklarını geri vermiş ve Türkiye ile ekonomik, askerî, kültürel ve siyasi iş birliği gelişmiştir. Türkiye, Bulgaristan’ın NATO üyeliğine de destek olmuştur.
5.6.2. Türkiye’nin Türk Cumhuriyetleri, Kafkaslar, Balkanlar ve Orta Doğu Politikaları
Türk Cumhuriyetleri
- Tanıma ve İş Birliği: Türkiye, 1991 sonunda bağımsızlıklarını kazanan Türk Cumhuriyetleri’ni (Azerbaycan, Özbekistan, Kazakistan, Kırgızistan, Türkmenistan) tanıyan ilk devlet olmuştur.
- Temel Politika: Türkiye’nin politikası, bu ülkelerin bağımsız, istikrarlı, uluslararası toplumla bütünleşmiş ve demokratik değerleri benimsemiş olarak varlıklarını sürdürmelerini desteklemek yönünde olmuştur.
- Yatırım ve Enerji: Türkiye, TİKA ve DEİK gibi kurumlar kurarak bu ülkelerle enerji, bankacılık ve sanayi alanında ilişkilerini geliştirmiş; Bakü-Tiflis-Ceyhan Petrol Boru Hattı (BTC) ve TANAP gibi Hazar enerji kaynaklarını dünya pazarlarına taşıyan projelerle enerji köprüsü rolü üstlenmiştir.
Kafkasya
- Öncelikler: Türkiye, bölge ülkelerinin (Azerbaycan, Gürcistan, Ermenistan) bağımsızlığını ve toprak bütünlüğünü desteklemeyi ve Hazar Havzası enerji kaynaklarının taşınmasında rol almayı dış politikanın önceliği yapmıştır.
- Azerbaycan: Türkiye, Azerbaycan’ı tanıyan ilk ülke olmuş ve Haydar Aliyev’in “Bir millet, iki devlet” sözüyle simgelenen bir dayanışma kurmuştur. Ermenistan’ın Dağlık Karabağ’ı işgali ve Hocalı Katliamı (613 kişi katledildi), Türkiye’nin Ermenistan ile sınırlarını kapatmasına ve doğrudan ticareti durdurmasına neden olmuştur.
Balkanlar
- Yugoslavya’nın Dağılması: Yugoslavya’nın dağılmasıyla Türkiye, bölgedeki yeni devletleri (Makedonya, Kosova, Bosna-Hersek) tanımış ve Bosna Savaşı’nda uluslararası kuruluşlar nezdinde aktif politika izlemiştir.
- Türk-Yunan İlişkileri: 1990’lı yıllarda Kardak Kayalıkları sorunu (1996) gibi olaylar gerginlik yaratmıştır. 1999 depremleri sonrası başlayan karşılıklı yardımlarla ilişkilerde bir yumuşama dönemi yaşanmıştır. Ancak Kıbrıs ve Ege sorunları, Türkiye’nin AB üyeliği sürecinde bir ön koşul olmaya devam etmiştir.
Orta Doğu
- Güvenlik Odaklılık: 1990’lı yıllarda bölgedeki etnik ve dinî çatışmalar ile PKK terör örgütüne komşu ülkelerin desteği (Suriye, İran), Türkiye’nin Orta Doğu politikasında güvenlik sorununu belirleyici hâle getirmiştir.
- İsrail İlişkileri: 1990’larda güvenlik kaygıları nedeniyle Türkiye ve İsrail arasında askerî ve ekonomik antlaşmalarla ilişkiler gelişmişken, 2000’li yıllarda İsrail’in sert Filistin politikaları ve 2010 Mavi Marmara Baskını (31 Mayıs 2010), ilişkilerin kopma noktasına gelmesine neden olmuştur.
5.6.3. Irak ve Suriye’deki Siyasi, Sosyal Gelişmelerin Bölgeye Etkileri
- Irak Savaşları: Türkiye, I. Körfez Savaşı’nda (1990) ABD liderliğindeki koalisyona destek vermiş ve Kerkük-Yumurtalık Petrol Boru Hattı’nı kapatmıştır. 2003 Irak İşgali‘ne karşı ise 1 Mart Tezkeresi’ni reddetmiş ve ABD askerlerinin Türkiye üzerinden saldırısına izin vermemiştir. Bu ret, Türk-Amerikan ilişkilerinde kırılmaya yol açmış ve Süleymaniye Krizi (çuval geçirme) gibi olaylarla gerilim artmıştır. Türkiye, ambargolar nedeniyle yaklaşık 100 milyar dolar zarar görmüştür.
- Suriye İç Savaşı: 2011 Arap Baharı sonrası Beşar Esad rejiminin halka şiddet uygulaması, Türkiye’nin Suriye ile ilişkilerini bozmuş ve açık kapı politikasıyla milyonlarca mülteciye kucak açmasına neden olmuştur. Suriye’deki kriz, terör örgütlerine (PKK/PYD) hareket alanı sağlamış ve Türkiye’yi güneyde Fırat Kalkanı gibi operasyonlar düzenlemeye zorlamıştır. Türkiye, Suriyeli mülteciler için büyük maliyetlere katlanmıştır.
5.6.4. Küresel Terörizm
- Tanım: Terörizm, egemen siyasi yapıyı değiştirmek amacıyla belirli bir örgüt tarafından sistematik olarak uygulanan ve kitleleri korkuya sürükleyen şiddet eylemleridir.
- Devlet Desteği ve Değişim: Devletler genellikle kendi siyasi tercihlerini benimseyen grupların eylemlerini meşru mücadele, karşıtlarınınkini ise terörizm olarak nitelendirir. Soğuk Savaş sonrası terör örgütleri teknolojik avantajları kullanarak eylemlerini artırmış ve El Kaide ile küresel çapta örgütlenme başlamıştır.
- Irak ve DEAŞ: 2003 sonrası ABD’nin Irak’taki uygulamaları, Irak ordusundan tasfiye edilen 300 bine yakın askeri potansiyel militan durumuna düşürmüş, bu da DEAŞ gibi örgütlerin gelişmesinde etkili olmuştur.
- PKK/PYD Sorunu: Türkiye’nin en büyük tehdidi PKK olmaya devam etmiş, günümüzde örgütün Suriye uzantısı olan PYD/YPG’nin ABD tarafından silahlandırılması, Türk-Amerikan ilişkilerinde güven bunalımlarına neden olmuştur.
5.6.5. Türk Kızılayı
- İnsani Yardım: Türk Kızılayı, dil, din, ırk ayrımı gözetmeksizin dünyanın farklı ülkelerinde doğal afetlere ve insan kaynaklı yıkımlara müdahale etmektedir.
- Faaliyet Alanları: Kızılay; Filistin, Sudan, Endonezya, Somali gibi ülkelerde barınma, beslenme gibi temel ihtiyaçları karşılamanın yanı sıra refaha yönelik projeler de yürütmüştür.
- Mülteci Desteği: Suriye’deki iç savaştan kaçan üç milyondan fazla Suriyeli mültecinin kamp ihtiyaçları Türk Kızılayı desteğiyle karşılanmıştır. Kızılay, Gazze’de de su şebekesinin yenilenmesi ve tarımsal üretimin canlandırılması gibi kalıcı projelere imza atmıştır.
1980’li yılların ortasında Bulgaristan’da Theodor Jivkov liderliğindeki yönetim, ülkedeki Türk azınlığa karşı sert bir asimilasyon politikası başlattı. Türklerin isimleri zorla değiştiriliyor, camiler kapatılıyor ve ana dilde konuşmak yasaklanıyordu. Bu baskılar öyle bir noktaya ulaştı ki, 1989 yılında sınırlar açıldığında 320 bin Türk, ellerinde sadece birkaç parça eşyayla Türkiye’ye doğru büyük bir yürüyüşe geçti. Bu olay, II. Dünya Savaşı’ndan sonra Avrupa’da görülen en büyük göç dalgalarından biri olarak tarihe geçti. Jivkov rejiminin çökmesiyle Bulgaristan yönetimi Türklerin haklarını iade etti ve iki komşu ülke arasında bugün de devam eden NATO odaklı müttefiklik ilişkilerinin temeli atıldı.
Soru: 1984-1985 yıllarında Bulgaristan yönetiminin Türk azınlığa uyguladığı; isim değiştirme ve Türkçe yasağını kapsayan baskıcı politikanın genel adı nedir?
Cevap: Asimilasyon politikası.
1991 yılında Sovyetler Birliği dağıldığında, Türkiye için kardeş bir coğrafyanın kapıları açıldı. Ankara, Türk Cumhuriyetleri’ni tanıyan ilk devlet oldu. Ancak bu kardeşlerin sadece diplomatik desteğe değil, ekonomik bağımsızlığa da ihtiyacı vardı. Haydar Aliyev’in “Bir millet, iki devlet” sözüyle simgelenen Türkiye-Azerbaycan dostluğu, devasa bir enerji projesiyle taçlandı: Bakü-Tiflis-Ceyhan (BTC) Petrol Boru Hattı. Hazar Denizi’nin petrolünü Gürcistan üzerinden Ceyhan limanına taşıyan bu hat, Türkiye’yi küresel bir enerji köprüsü haline getirdi. Öte yandan Ermenistan’ın Dağlık Karabağ’ı işgali ve Hocalı’da gerçekleştirdiği sivil katliamlar, Türkiye’nin bu ülkeyle sınırlarını kapatarak bölge barışını korumak için kararlı bir duruş sergilemesine neden oldu.
Soru: Hazar Havzası’ndaki petrolü Azerbaycan ve Gürcistan üzerinden Türkiye’nin Akdeniz kıyısındaki Ceyhan limanına taşıyan devasa boru hattının adı nedir?
Cevap: Bakü-Tiflis-Ceyhan Petrol Boru Hattı.
1990’lı yıllarda Türk-Yunan ilişkileri, bir kaya parçası yüzünden savaşın eşiğine geldi. 1996’daki Kardak Kayalıkları krizi, iki komşunun ne kadar hassas bir dengede olduğunu gösterdi. Ancak 1999 depremlerinde karşılıklı gönderilen yardımlar, bu gerginliği bir nebze yumuşattı. Aynı yıllarda Orta Doğu’da ise Türkiye’nin en büyük derdi güvenlikti. Suriye ve İran gibi komşuların PKK terör örgütüne destek vermesi, dış politikayı tamamen güvenlik odaklı hale getirdi. İsrail ile 1990’larda kurulan stratejik iş birliği ise 2010 yılında Gazze’ye yardım götüren Mavi Marmara gemisine yapılan baskınla koptu. Türkiye artık Orta Doğu’da haklının yanında, daha sert ve bağımsız bir sesle konuşuyordu.
Soru: 2010 yılında Türkiye ile İsrail arasındaki diplomatik ilişkilerin tamamen kopma noktasına gelmesine neden olan ve Gazze yardımı sırasında yaşanan baskının adı nedir?
Cevap: Mavi Marmara Baskını.
Türkiye’nin güney sınırları, son otuz yıldır hiç durulmadı. 1990’da Irak’ın Kuveyt’i işgaliyle başlayan I. Körfez Savaşı’nda Türkiye, Kerkük-Yumurtalık hattını kapatarak koalisyona destek verdi. Ancak 2003 yılındaki Irak işgalinde Türkiye, 1 Mart Tezkeresi’ni reddederek ABD’nin tüm planlarını bozdu. Bu karar sonrası Süleymaniye’de Türk askerlerine yönelik yaşanan “çuval geçirme” (Süleymaniye Krizi) olayı, Türk-Amerikan ilişkilerinde asla unutulmayacak bir kırılmaya yol açtı. 2011 yılında Suriye’de patlak veren iç savaş ise Türkiye için yeni bir dönemi başlattı. Milyonlarca mülteciye kapılarını açan Türkiye, aynı zamanda güneyinde bir terör koridoru kurulmaması için Fırat Kalkanı gibi sınır ötesi operasyonlar düzenlemek zorunda kaldı.
Soru: 2003 yılındaki Irak işgali sırasında Türkiye’nin 1 Mart Tezkeresi’ni reddetmesi sonrasında Süleymaniye’de yaşanan ve ABD ile ilişkilerde gerilimi tırmandıran krizin adı nedir?
Cevap: Süleymaniye Krizi (Çuval geçirme).
Tüm bu siyasi kavgaların ve savaşların ortasında, Türkiye’nin dünyadaki en güçlü sivil gücü her zaman Türk Kızılayı oldu. Sadece depremlerde değil, Endonezya’daki tsunamiden Gazze’deki su şebekelerinin yenilenmesine, Somali’deki açlık krizinden Suriyeli mültecilerin barınma ihtiyaçlarına kadar her yerde Kızılay oradaydı. Din, dil veya ırk ayrımı gözetmeden dünyanın en ücra köşelerine uzanan bu şefkat eli, sadece yardım dağıtmadı; aynı zamanda Türkiye’nin insani dış politikasının dünyadaki en saygın sembolü haline geldi. Özellikle üç milyonu aşkın Suriyeli mültecinin kamp ihtiyaçlarını tek başına üstlenerek, uluslararası toplumun sessiz kaldığı pek çok trajedide umut ışığı oldu.
Soru: Türkiye’nin insani yardım gücü olan ve Gazze’den Somali’ye kadar pek çok ülkede beslenme ve barınma ihtiyaçlarını karşılayan kuruluşun adı nedir?
Cevap: Türk Kızılayı.
BİLGİ ODAKLI SORULAR
Soru 1 (Hikayeli Soru): 1980’lerin ortalarında Bulgaristan’da yaşayan Türkler büyük bir zulümle karşılaştı. Theodor Jivkov yönetimi, Türklerin isimlerini zorla değiştirdi, Türkçe konuşmayı yasakladı ve ibadetlerini engellemeye çalıştı. Bu baskılar sonucunda 320 bin soydaşımız, evlerini ve mallarını geride bırakarak Türkiye’ye sığınmak zorunda kaldı. II. Dünya Savaşı’ndan sonra Avrupa’da görülen bu en büyük nüfus hareketlerinden biri olan olayın adı nedir?
Cevap:
Büyük Göç (veya 1989 Bulgaristan Göçü).
Soru 2: Türkiye ve Azerbaycan arasındaki derin kardeşlik bağını ifade eden ve Azerbaycan’ın merhum lideri Haydar Aliyev tarafından söylenen ünlü söz nedir?
Cevap:
“Bir Millet, İki Devlet”
Soru 3: Türkiye’nin enerji koridoru olmasını sağlayan ve Hazar Bölgesi petrollerini/gazını dünya pazarlarına taşıyan iki dev boru hattı projesinin adını yazınız.
Cevap:
Bakü-Tiflis-Ceyhan (BTC) Petrol Boru Hattı.
TANAP (Trans Anadolu Doğal Gaz Boru Hattı).
Soru 4 (Hikayeli Soru): 2003 yılında ABD’nin Irak’ı işgali sırasında Türk-Amerikan ilişkilerinde büyük bir kriz yaşandı. Türkiye’nin 1 Mart Tezkeresi’ni reddetmesine tepki olarak, Kuzey Irak’ın Süleymaniye kentinde bulunan Türk askerlerinin başına Amerikalı askerler tarafından çuval geçirildi ve askerlerimiz alıkonuldu. Türk kamuoyunda büyük infial yaratan ve müttefiklik ilişkisini derinden sarsan bu olayın adı nedir?
Cevap:
Süleymaniye Krizi (veya Çuval Olayı).
Soru 5 (Hikayeli Soru): 31 Mayıs 2010 tarihinde, Gazze’ye insani yardım götürmek amacıyla yola çıkan uluslararası bir gemi filosuna İsrail askerleri tarafından uluslararası sularda baskın düzenlendi. Bu kanlı baskında 9 Türk vatandaşı hayatını kaybetti ve Türkiye-İsrail ilişkileri kopma noktasına geldi. Bu olayın yaşandığı ve sembolleşen yardım gemisinin adı nedir?
Cevap:
Mavi Marmara
Soru 6: 2011 yılında başlayan Suriye İç Savaşı’ndan kaçarak ülkemize sığınan milyonlarca mülteci için Türkiye’nin uyguladığı (sınırlarını kapatmayıp onları kabul ettiği) insani politikanın adı nedir?
Cevap:
Açık Kapı Politikası
Soru 7: Günümüzde Türk-Amerikan ilişkilerinde en büyük güven sorunu; ABD’nin, PKK terör örgütünün Suriye uzantısı olan hangi örgütü silahlandırmasından kaynaklanmaktadır?
Cevap:
PYD/YPG
Soru 8: Dil, din, ırk ayrımı gözetmeksizin dünyanın dört bir yanındaki doğal afetlere ve savaş bölgelerine (Filistin, Somali, Endonezya vb.) insani yardım götüren köklü kuruluşumuz hangisidir?
Cevap:
Türk Kızılayı (Kızılay).