5.4.1. 1980 Sonrası ABD ve Avrupa’daki Neoliberal Ekonomik Politikalar
- Tanım ve Etki: Neoliberal (yeni liberal) ekonomi politikaları, 1980’li yıllardan itibaren dünya genelinde etkili olmaya başlamıştır. Bu anlayış, klasik ekonomi okulunun “Bırakınız yapsınlar, bırakınız geçsinler” ilkesiyle hareket eder.
- Temel Uygulamalar: Neoliberal politikalarda kamu sektörünün daraltılması, finans piyasalarının ve dış ticaretin serbestleştirilmesi ve ekonominin yabancı sermayeye açılması esastır.
- Öncü Ülkeler: İngiltere’de Margaret Thatcher ve ABD’de Ronald Reagan yönetimlerinin bu politikaları benimsemesi, küresel yayılımda etkili olmuştur.
- Yayılımı: SSCB’nin çökmesi ve Soğuk Savaş’ın sona ermesi, liberal piyasa ekonomisine yönelik güveni artırmış; eski sosyalist ülkeler dünya ekonomisine dâhil olmak için IMF ve Dünya Bankası gibi uluslararası örgütlere üye olmuşlardır.
5.4.2. İnsan Hayatında Uydu ve İletişim Teknolojisi
- Uydu Teknolojisi: Uydu teknolojisi, gözlem amaçlı sistemler ve iletişim alanında büyük bir hızla gelişmiştir. Uydular; mobil iletişim, navigasyon, hava tahmini ve haritacılık gibi pek çok alanda kullanılmaktadır.
- Bilgi Toplumu: Bilgi ve bilimin gelişmesi, sanayi toplumundan bilgisayarların dâhil olduğu bilgi toplumuna geçişi sağlamıştır.
- İletişim: Kitle iletişim araçları (Genel Ağ, TV, radyo) sayesinde yeni kültürel biçimler ortaya çıkmış ve kültürel yapılar etkilenmiştir. İnsanlar, Genel Ağ üzerinden interaktif olarak haberleşebilmekte ve uzaktan eğitim gibi imkânlara kavuşabilmektedir.
- Olumsuz Etkileri: Yeni teknolojiler iş olanaklarının azalmasına ve insanları yalnızlaştıran (Genel Ağ, iletişim içinde iletişimsizlik) paradoksal sorunlara yol açmıştır.
5.4.3. Sağlık Alanındaki Gelişmeler
- Organ Nakilleri: Tıp bilimindeki gelişmelerle organ nakilleri (böbrek, pankreas, karaciğer, kalp) uzun süreli iyileşmeler sağlayan ve güvenli operasyonlar hâline gelmiştir. İnsandan insana ilk organ nakli 1933’te yapılmış, ilk başarılı böbrek nakli ise 1954’te gerçekleştirilmiştir.
- Kök Hücre ve Kopyalama: Kök hücre çalışmaları 1960’larda başlamıştır. Kopyalama yöntemiyle, koyun Dolly 1996’da başarıyla kopyalanan ilk memeli olmuştur. İnsan kopyalanmasına dönük çalışmalar ABD’de yasaklanmış, 19 Avrupa ülkesi de bu yönde sözleşme imzalamıştır.
- Tıbbi İlerlemeler: 1998’de ilk başarılı el nakli, 2005’te ise ilk başarılı kısmi yüz nakli gerçekleştirilmiştir.
5.4.4. Sinema Endüstrisinin ve Uluslararası Spor Organizasyonlarının Küresel Ekonomiye Etkisi
- Sinema: Hollywood, televizyon ve video üzerinden kendine yeni gelir kaynakları yaratarak küresel bir sektör hâline gelmiştir. Hollywood filmleri, izleyicilerin hayata bakış açılarını, geleneklerini ve tüketim alışkanlıklarını etkilemiştir. Sinema, yüksek kâr getiren ticari bir sektör olmuştur.
- Spor Organizasyonları: Olimpiyat Oyunları ve FIFA Dünya Kupası gibi büyük organizasyonlar, turizm ve medya ilgisini artırarak ev sahibi ülkeye ekonomik katkı potansiyeli sağlar. Ancak bu tür organizasyonlar, yüksek altyapı ve tesis maliyetleri gerektirdiği için beklenen olumlu sonuçlar her zaman ortaya çıkmayabilir.
5.4.5. Eğlence Kültüründe Yaşanan Değişim
- Müzik: Küreselleşme sürecinde Hip hop kültürü (rap, break dance, graffiti) 1970’lerin sonunda ortaya çıkmış ve özellikle gettolarda yaşayan siyahileri etkileyerek ABD’de ve tüm dünyada toplumsal muhalefet aracı olarak yayılmıştır. Pop müzik ise ses kaydı tekniğinin gelişiminden yararlanarak dünya plak pazarında yüksek bir satış payı elde etmiştir.
- Dijital Oyunlar: Konsol, PC ve çevrim içi oyunlar (online) gibi dijital oyunlar eğlence kültürünün önemli bir parçası olmuştur. Oyunlar sosyalleşme ve başarı duygusu verme gibi olumlu özelliklere sahipken, şiddet içeren oyunların çocukları gerçek hayatta saldırganlaştırması gibi olumsuz sonuçları da bulunmaktadır.
1980’li yılların başında İngiltere’de Margaret Thatcher ve ABD’de Ronald Reagan, ekonominin kitabını yeniden yazmaya karar verdiler. Onlara göre devlet, fabrikalar işleten veya her şeye karışan bir yapı olmaktan çıkmalıydı. “Bırakınız yapsınlar, bırakınız geçsinler” ilkesini modern çağa uyarlayarak neoliberal politikaları başlattılar. Kamu sektörünü küçültüp kapıları yabancı sermayeye ardına kadar açtılar. Sovyetler Birliği’nin çökmesiyle bu rüzgâr tüm dünyaya yayıldı; eski sosyalist ülkeler bile hayatta kalabilmek için IMF ve Dünya Bankası’nın kapısını çalarak bu yeni sisteme dahil oldular. Dünya artık dev bir serbest pazar yerine dönüşmüştü.
Soru: Neoliberal ekonomi modelinin küresel ölçekte yayılmasında öncülük eden ve “kamu sektörünü daraltma” ilkesini benimseyen iki devlet lideri kimdir?
Cevap: Margaret Thatcher ve Ronald Reagan.
Gökyüzü, 20. yüzyılın sonunda binlerce metal gözle (uydularla) doldu. Bu uydular sayesinde navigasyondan hava tahminine kadar her şey parmaklarımızın ucuna geldi. Sanayi toplumunun o ağır çarkları yerini çiplerin ve kodların yönettiği “bilgi toplumu”na bıraktı. Genel Ağ (İnternet) sayesinde dünyanın öbür ucundaki birine anında ulaşmak sıradan bir olay haline geldi. Ancak bu müthiş hız, garip bir çelişkiyi de beraberinde getirdi: İnsanlar ekran başında tüm dünyayla iletişim halindeyken, yanı başındaki insanla konuşamaz hale geldi. Teknoloji bizi birbirimize bağlarken, aynı zamanda odalarımızda tek başımıza bırakan bir yalnızlaşma sorununu doğurdu.
Soru: Bilgi toplumuna geçişle birlikte kitle iletişim araçlarının yaygınlaşması, insanlar üzerinde hangi şaşırtıcı (paradoksal) olumsuz sonuca yol açmıştır?
Cevap: İnsanları yalnızlaştırması.
Tıp dünyası 20. yüzyılın sonunda mucizeler yaratmaya başladı. 1954’teki ilk başarılı böbrek naklinden sonra el ve yüz nakilleri bile yapılabilir hale geldi. Ancak 1996 yılında İskoçya’dan gelen bir haber, insanlığı hem heyecanlandırdı hem de korkuttu. Dolly adındaki bir koyun, erişkin bir hücreden başarıyla kopyalanan ilk memeli olmuştu. Bu başarı, “Sıra insanda mı?” sorusunu doğurdu. Ancak bu durumun yaratacağı ahlaki ve hukuki sorunlardan çekinen ABD ve 19 Avrupa ülkesi, insan kopyalanmasına yönelik çalışmaları yasaklayan anlaşmalara imza atarak bilimin önüne etik bir sınır çektiler.
Soru: 1996 yılında kopyalama yöntemiyle üretilen ve dünyada başarıyla kopyalanan ilk memeli canlı hangisidir?
Cevap: Koyun Dolly.
Kültür artık sadece kitaplarda veya yerel geleneklerde yaşamıyordu; okyanus ötesinden, Hollywood’un dev stüdyolarından evlerimize akıyordu. Amerikan filmleri sadece eğlendirmekle kalmıyor, insanların hayata bakış açılarını ve tüketim alışkanlıklarını da sessizce değiştiriyordu. Diğer yandan spor, sadece bir oyun olmaktan çıkıp dev bir sektöre dönüştü. FIFA Dünya Kupası veya Olimpiyatlar için ülkeler milyarlarca dolarlık altyapı yatırımları yaptılar. Her ne kadar bu organizasyonlar turizmi canlandırsa da, tesislerin yüksek maliyetleri bazen ev sahibi ülkeler için ekonomik birer yüke dönüşerek beklenen kârı getiremedi.
Soru: Hollywood sinema endüstrisinin, küresel izleyici kitlesi üzerinde film izleme zevki dışında doğrudan etkilediği temel unsur nedir?
Cevap: Hayata bakış açıları ve tüketim alışkanlıkları.
1970’lerin sonunda ABD’nin kenar mahallelerinde (gettolarda) yaşayan siyahi gençlerin isyanı, yeni bir kültürün doğuşunu sağladı: Hip hop. Rap müzik ve graffiti ile seslerini duyuran bu gençler, toplumsal bir muhalefet aracı yarattılar. Zamanla bu kültür tüm dünyayı sardı. Eğlence dünyasının bir diğer yükselen yıldızı ise dijital oyunlar oldu. PC ve konsol başındaki gençler başarı duygusunu bu sanal dünyada tatmaya başladılar. Ancak bu renkli dünyanın karanlık bir yüzü de vardı: Özellikle şiddet içeren dijital oyunlar, çocukları gerçek hayatta saldırganlaştırarak toplumsal bir sorun haline gelmeye başladı.
Soru: 1970’lerin sonunda ABD gettolarında ortaya çıkan Hip hop kültürünün, özellikle siyahi gençler için taşıdığı temel anlam nedir?
Cevap: Toplumsal muhalefet aracı.
BİLGİ ODAKLI SORULAR
Soru 1: 1980’li yıllarda İngiltere’de Margaret Thatcher ve ABD’de Ronald Reagan öncülüğünde dünyaya yayılan; devletin ekonomideki payının küçültülmesini ve piyasanın serbestleşmesini savunan ekonomik politikanın adı nedir?
Cevap:
Neoliberalizm (Neoliberal Ekonomi Politikaları).
Soru 2: Bilgisayarların ve internetin (Genel Ağ) hayatımıza girmesiyle birlikte, insanlık “Sanayi Toplumu”ndan hangi toplum yapısına geçiş yapmıştır?
Cevap:
Bilgi Toplumu
Soru 3 (Hikayeli Soru): 1996 yılında genetik bilimi ve tıp dünyasında şok edici bir gelişme yaşandı. Bilim insanları, kopyalama (klonlama) yöntemini kullanarak bir memeli hayvanı kopyalamayı başardılar. Bu olay, genetik kopyalamanın etik olup olmadığı tartışmalarını günümüze kadar taşıdı. Tarihe geçen bu ilk kopyalanmış koyunun adı nedir?
Cevap:
Dolly
Soru 4: 1970’lerin sonunda ortaya çıkan; rap müzik, break dance ve graffiti gibi unsurları barındıran ve özellikle gettolarda yaşayan siyahilerin “toplumsal muhalefet aracı” olarak kullandığı kültür hangisidir?
Cevap:
Hip hop
Soru 5: Metne göre; ABD merkezli Hollywood sineması, sadece bir eğlence aracı olmanın ötesinde, izleyicilerin (insanların) nelerini etkileyen/değiştiren küresel bir güç haline gelmiştir?
Cevap:
İnsanların hayata bakış açılarını, geleneklerini ve tüketim alışkanlıklarını etkilemiştir.
Soru 6: Genel Ağ (İnternet) ve akıllı cihazların yaygınlaşması, insanlar arası iletişimi artırsa da paradoksal (çelişkili) olarak bireylerde hangi psikolojik/sosyal soruna yol açmıştır?
Cevap:
İnsanları yalnızlaştırması (Yalnızlık / İletişim içinde iletişimsizlik).