Orta Doğu, tarihî, dinî ve sahip olduğu doğal kaynaklar nedeniyle küresel güçlerin ilgi odağı olmaya devam etmiş, bu da sürekli çatışmalara yol açmıştır.
5.3.1. Filistin Merkezli Orta Doğu Politikaları
Filistin sorunu, İsrail Devleti’nin 1948’de Filistin topraklarının %56’sını işgal ederek kurulmasıyla ortaya çıktı. İsrail, Arap-İsrail savaşlarıyla topraklarını genişletti ve bir milyon insanı mülteci durumuna düşürdü.
- Filistin Kurtuluş Örgütü (FKÖ): 1964’te kurulmuş olup, Filistin davasını yürütme hedefindeydi. FKÖ, 1989’da Yaser Arafat’ın devlet başkanlığında bağımsız Filistin Devleti kurulduğunu açıkladı.
- İntifada (Uyanış): İsrail işgaline karşı 9 Aralık 1987’de başlayan halk direnişidir. 1987’deki ilk İntifada ile Filistin, dünya gündemine gelmiştir.
- HAMAS: İslami Direniş Örgütü anlamına gelen Hamas, 1987’deki birinci İntifada sırasında Gazze Şeridi’nde kurulmuştur.
- ABD ve AB Politikaları: ABD, 1948–1976 döneminde İsrail’i destekleyen politikalarını sürdürmüş, AB ise barış görüşmelerinde FKÖ’yü tanımış ancak bölgede daha dengeli bir politika izlemeye çalışmıştır. Türkiye ise güvenli ve tanınmış sınırlar içerisinde İsrail ve Filistin’in yan yana yaşayacağı bir yapıyı desteklemiştir.
5.3.2. 1990 ve 2003 Körfez Savaşları
İran-Irak Savaşı’ndan kısa süre sonra, Irak Devlet Başkanı Saddam Hüseyin’in 1990’da Kuveyt’i işgal etmesiyle I. Körfez Savaşı başladı.
- 1990 Körfez Savaşı: Bu savaş, dünyanın yeniden yapılanmasının ilk aşaması olarak kabul edilir. BM Güvenlik Konseyi’nin kararıyla ABD liderliğindeki koalisyon güçleri Irak’a müdahale etti (Çöl Fırtınası Operasyonu), temel amaç petrolün Batı’ya sorunsuz akışını sağlamaktı. Savaş, Kuveyt’in egemenliğini yeniden tesis etti ve ABD, Basra Körfezi’nde kontrol kurdu.
- 2003 Irak İşgali (II. Körfez Savaşı): ABD, Irak’ın kitle imha silahları ürettiği ve El Kaide ile iş birliği yaptığı gerekçeleriyle 2003 Mart’ında Irak’ı işgal etti. İşgal sonrası kitle imha silahları bulunamaması ve Amerikan petrol şirketlerinin büyük kârlar elde etmesi, işgalin nedenlerini sorgulanır hâle getirmiştir. Türkiye, ABD askerlerinin Türkiye üzerinden Irak’a saldırısına izin veren 1 Mart Tezkeresi’ni reddetmiştir.
5.3.3. 11 Eylül Sonrası ABD Dış Politikası
11 Eylül 2001 terör saldırıları, El Kaide tarafından New York’taki Dünya Ticaret Merkezi’ne ve Washington’daki Pentagon’a yapılan saldırılardır. Bu, terör gruplarının ABD’yi doğrudan vurma gücüne sahip olduğunu gösterdi.
- El Kaide: Afganistan-SSCB Savaşı sırasında Usame Bin Ladin tarafından kurulmuş bir terör örgütüdür.
- Afganistan İşgali: ABD, saldırıların sorumlusu olarak gördüğü El Kaide lideri Usame Bin Ladin’i teslim etmeyen Taliban’a (Afgan koalisyon hükûmetini deviren, Paştun, Afgan ve Pakistanlı milis kuvvetler) karşı 2001’de Afganistan’ı işgal etti.
- Yeni ABD Politikası: ABD, terörle mücadele adı altında daha saldırgan bir dış politikaya yöneldi ve uluslararası olaylara yaklaşımı “Ya bizimlesiniz ya karşımızdasınız” şeklinde oldu. ABD, uluslararası sistemde mutlak hâkimiyetini kabullendirmeyi esas almıştır.
5.3.4. Orta Doğu’da Su Sorunu
Orta Doğu, petrol bakımından zengin olsa da tatlı su kaynakları açısından fakirdir. Bu nedenle su, bölge ülkeleri arasındaki en büyük anlaşmazlık nedenlerinden biridir.
- Sınır Aşan Akarsular: Asi, Dicle ve Fırat nehirleri gibi sınır aşan akarsuların paylaşımı sorunlara yol açmaktadır. Bu durum, su kaynaklarına sahip olmayı siyasi ve uluslararası bir sorun hâline getirmiştir.
- Türkiye’nin Tezleri: Türkiye, Dicle ve Fırat’ın kendi sınırları içinde kalan kısımları üzerinde istediği şekilde faydalanma hakkına sahip olduğunu savunmaktadır. Irak ve Suriye ise bu nehirlerin uluslararası akarsu olduğunu ve adil paylaşım gerektiğini savunur.
- Önerilen Çözümler: Turgut Özal, GAP’tan kaynaklanan siyasi baskıları azaltmak ve Orta Doğu’ya su sağlamak amacıyla 1986’da Barış Suyu Projesi’ni önermiştir. Ancak bölgedeki siyasi çekişmeler ve güvensizlik nedeniyle proje rafa kaldırılmıştır.
1987 yılının Aralık ayında, Gazze’nin tozlu sokaklarında bir kıvılcım çaktı. Yıllardır süren işgale karşı artık sadece diplomatik masalarda değil, bizzat halkın öfkesiyle bir direniş başlıyordu. 9 Aralık sabahı başlayan bu hareket, tarihe “İntifada” yani kelime anlamıyla “Uyanış” olarak geçti. Gençler ellerindeki sapanlarla tanklara karşı dururken, Filistin davası tüm dünyanın gündemine bir daha çıkmamak üzere oturdu. Bu fırtınalı günlerde, 1964’ten beri mücadele eden FKÖ’nün yanında, Gazze’de yeni bir oluşum olan Hamas da tarih sahnesine çıktı. Bu uyanış, 1989 yılında Yaser Arafat’ın bağımsız bir devlet ilan etmesine giden yolun en büyük itici gücü oldu.
Soru: 1987 yılında Filistin halkının işgale karşı başlattığı ve kelime anlamı “Uyanış” olan kitlesel direniş hareketinin adı nedir?
Cevap: İntifada.
1990 yılında Orta Doğu bir kez daha sarsıldı. İran ile sekiz yıl boyunca savaşan Saddam Hüseyin, bu kez yönünü zengin petrol yataklarına sahip olan komşusu Kuveyt’e çevirdi. İşgal haberi dünyaya ulaştığında, Batılı devletlerin en büyük korkusu petrolün akışının durmasıydı. BM’nin onayladığı geniş bir koalisyon gücü, ABD liderliğinde “Çöl Fırtınası” operasyonunu başlattı. Bu sadece Kuveyt’in kurtarılması değil, yeni dünya düzeninde gücün kimde olduğunu gösteren bir gövde gösterisiydi. Operasyon sonunda Kuveyt egemenliğine kavuşurken, ABD’nin Basra Körfezi üzerindeki kontrolü artık tartışılmaz bir gerçek haline gelmişti.
Soru: 1990 yılında Irak’ın Kuveyt’i işgal etmesi üzerine ABD liderliğindeki koalisyon güçlerinin başlattığı askerî harekâtın adı nedir?
Cevap: Çöl Fırtınası Operasyonu.
2001 yılının 11 Eylül sabahı, New York semalarında uçan uçaklar sadece binaları değil, ABD’nin sarsılmaz güvenlik algısını da yıktı. El Kaide tarafından gerçekleştirilen bu saldırılar sonrası dünya artık “eski dünya” değildi. Dönemin ABD Başkanı, saldırılardan sorumlu tuttuğu Usame Bin Ladin’i saklayan Taliban yönetimine karşı savaş ilan etti. Afganistan’ın zorlu coğrafyasında başlayan bu işgal, ABD’nin “Ya bizimlesiniz ya karşımızdasınız” diyerek tüm dünyaya mutlak hâkimiyetini dayattığı yeni ve saldırgan bir dış politikanın başlangıcı oldu. Terörle mücadele adı altında başlatılan bu süreç, tüm Orta Doğu’yu içine alacak devasa bir ateş çemberine dönüştü.
Soru: ABD’nin 11 Eylül saldırıları sonrası El Kaide liderini teslim etmediği gerekçesiyle Afganistan’da devirmeye çalıştığı yerel yönetimin adı nedir?
Cevap: Taliban.
2003 yılına gelindiğinde, ABD gözünü bir kez daha Bağdat’a dikmişti. Bu kez mazeret, Irak’ın kitle imha silahlarına sahip olduğu ve terörle iş birliği yaptığıydı. Mart ayında başlayan işgalde bu silahlar hiçbir zaman bulunamadı ancak Amerikan petrol şirketleri devasa kârlar elde etmeye başladı. Bu süreçte Türkiye, tarihin en önemli diplomatik kararlarından birini verdi. ABD ordusunun Türkiye topraklarını kullanarak Irak’a saldırmasını öngören 1 Mart Tezkeresi, Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından reddedildi. Bu karar, Türkiye’nin bölgesel barışa olan bağlılığını ve bağımsız iradesini tüm dünyaya gösteren bir dönüm noktası olarak tarihe geçti.
Soru: 2003 yılında ABD’nin Irak işgali sırasında Amerikan askerlerinin Türkiye üzerinden geçişine izin vermeyen meclis kararının (belgesinin) adı nedir?
Cevap: 1 Mart Tezkeresi.
Orta Doğu’da petrol zenginlik demekti ancak su, yaşamın ta kendisiydi. Tatlı su kaynaklarının azlığı; Dicle, Fırat ve Asi gibi nehirleri devletler arası büyük bir kriz noktasına getirdi. Türkiye, suların kendi topraklarından doğmasından kaynaklı haklarını savunurken, Suriye ve Irak adil paylaşım talebiyle uluslararası baskı kuruyordu. 1986 yılında dönemin başbakanı Turgut Özal, bu gerginliği bir dostluğa dönüştürmek için cesur bir teklif sundu: “Barış Suyu Projesi”. Bu projeyle Türkiye’nin suları devasa borularla Arap yarımadasına kadar akacak ve bölgeye barış getirecekti. Ancak bölgedeki derin güvensizlik ve siyasi çekişmeler, bu mavi umudun rafa kalkmasına neden oldu.
Soru: Turgut Özal’ın 1986 yılında Orta Doğu’daki su sorununu çözmek ve siyasi gerginlikleri azaltmak amacıyla önerdiği büyük projenin adı nedir?
Cevap: Barış Suyu Projesi.
BİLGİ ODAKLI SORULAR
Soru 1 (Hikayeli Soru): 11 Eylül 2001 sabahı dünya televizyonları şok edici bir canlı yayına geçti. Yolcu uçakları kaçırılarak New York’taki Dünya Ticaret Merkezi kulelerine ve Washington’daki Pentagon binasına çarptırıldı. Bu saldırı, ABD’nin “Ya bizimlesiniz ya karşımızdasınız” diyerek Afganistan’ı işgal etmesine yol açtı. Dünya tarihini değiştiren bu terör saldırılarını gerçekleştiren örgütün adı nedir?
Cevap:
El Kaide
Soru 2: 9 Aralık 1987’de İsrail işgaline karşı başlayan, kelime anlamı “Uyanış” olan ve Filistin halkının taşlarla tanklara karşı direndiği hareketin adı nedir?
Cevap:
İntifada
Soru 3: 1990 yılında I. Körfez Savaşı’nın çıkmasına (ABD öncülüğündeki koalisyonun Irak’a müdahale etmesine) neden olan olay; Saddam Hüseyin liderliğindeki Irak’ın hangi komşu ülkeyi işgal etmesidir?
Cevap:
Kuveyt’i işgal etmesi.
Soru 4: ABD, 2003 yılında (II. Körfez Savaşı’nda) Irak’ı işgal ederken dünya kamuoyuna sunduğu, ancak işgal sonrasında asılsız olduğu (bulunamadığı) ortaya çıkan temel gerekçesi neydi?
Cevap:
Irak’ın Kitle İmha Silahları ürettiği (veya bulundurduğu) iddiası.
Soru 5 (Hikayeli Soru): 2003 yılında ABD, Irak’ı işgal etmek için askerlerini Türkiye topraklarından geçirmek ve Türkiye’de konuşlandırmak istedi. Ancak TBMM’de yapılan tarihi oylamada milletvekilleri bu isteği reddetti. Böylece Türkiye, komşusuna yapılacak bir saldırıya topraklarını açmamış oldu.
Türk siyasi tarihinde ABD’nin bu isteğinin reddedildiği oylama (belge) hangi isimle bilinir?
Cevap:
1 Mart Tezkeresi
Soru 6: ABD’nin 11 Eylül saldırılarından sorumlu tuttuğu Usame Bin Ladin’i teslim etmeyen ve 2001 yılına kadar Afganistan’ı yöneten; Paştun, Afgan ve Pakistanlı milislerden oluşan örgütün adı nedir?
Cevap:
Taliban
Soru 7: Turgut Özal tarafından 1986 yılında önerilen; Türkiye’deki nehir sularının boru hatlarıyla Arap Yarımadası’na taşınmasını ve bölgedeki siyasi gerilimin azaltılmasını hedefleyen projenin adı nedir?
Cevap:
Barış Suyu Projesi