5.2.1. Doğu Avrupa Ülkelerindeki Değişimler
SSCB’de 1985’te Mihail Gorbaçov’un başlattığı glasnost (açıklık) ve perestroyka (yeniden yapılanma) politikaları, SSCB’nin dağılma sürecini hızlandırmıştır. Bu durum, Doğu Bloku ülkelerinde komünist idarelerin yıkılmasına ve demokratik idarelerin kurulmasına neden olmuştur.
Doğu Almanya: Rejim karşıtlarının ülkeden ayrılma isteği ve gösterileri üzerine Doğu Almanya yönetimi, 1989’da Berlin Duvarı’ndan geçişlere izin verdi. Duvar aynı yıl yıkıldı ve 3 Ekim 1990’da Doğu ve Batı Almanya birleşerek Almanya Cumhuriyeti kuruldu.
Yugoslavya: Federal yapıda Sırpların baskın olması, 1989 sonrası başlayan demokratikleşme süreciyle bağımsızlık hareketlerini tetikledi. 1991’de Slovenya ve Hırvatistan, ardından Makedonya bağımsızlığını ilan etti.
Bosna Savaşı (1992-1995):
- Savaşın Başlaması: Aliya İzzetbegoviç liderliğindeki Bosnalı Müslümanlar, 1992’de bağımsızlık ilan edince, Sırplar isyan başlatarak olayı iç savaşa dönüştürdü.
- Srebrenica Katliamı: Güvenli bölge ilan edilen Srebrenica’da, BM Barış Gücü’ne bağlı Hollandalı askerlerin bölgeyi Sırp çetelerine terk etmesi üzerine 8372 Boşnak katledilmiştir.
- Toplama Kampları: Savaş sırasında 100’ün üzerinde toplama kampı kurulmuş ve bu kamplarda 250 bin insan toplanmış, yaklaşık 17 bin insan öldürülmüştür.
- Bosna Savaşı’nın Acı Tablosu: Savaşta yaklaşık 300 bin Boşnak hayatını kaybetti, 3,5 milyon insan göçmen durumuna düştü. Toplu mezarların tespiti, misk otu artışıyla yoğunlaşan mavi kelebekler sayesinde yapılmıştır.
- Bosna Savaşı’nda Küresel Güçler ve Uluslararası Örgütlerin Tutumu: Rusya Sırpları desteklerken, ABD olayı “Avrupa’nın iç meselesi” olarak görüp Kuveyt Savaşı’na gösterdiği tepkiyi göstermemiştir. BM ise Boşnaklara uyguladığı silah ambargosu ve katliamlara göz yumması nedeniyle eleştirilmiştir.
Kosova Savaşı: Sırp baskısı ve katliamı (Reçak) sonrasında Kosovalı Müslüman Arnavutlar, Kosova Kurtuluş Ordusu’nu (UÇK) kurdu. Bosna’daki kötü imajı düzeltmek isteyen uluslararası kuruluşlar ve NATO, üç aylık bir müdahale sonrasında Sırplarla barış antlaşması imzalanmasını sağlamıştır. Kosova, 2008’de bağımsızlığını ilan etmiştir.
5.2.2. AB’nin Genişlemesi
II. Dünya Savaşı sonrası kurulan Avrupa Kömür ve Çelik Topluluğu (AKÇT) (1951), zamanla Avrupa Ekonomik Topluluğu (AET)’na (1957) ve 1992’de Avrupa Birliği (AB)’ne dönüşmüştür.
- Genişleme Koşulları: Kuruluşunda sadece Avrupa devleti olma koşulu varken, 1993 Maastricht Antlaşması’yla tam üyelik için hukuk devleti olma, temel hak ve özgürlükler ile demokrasinin kurumsallaşması gibi siyasi şartlar eklenmiştir. Bu şartlar, Kopenhag Nihai Kriterleri (1993) olarak belirlenmiştir.
- AB, günümüzde 28 üye devlete ulaşmış ve küresel siyasette önemli bir blok haline gelmiştir.
5.2.3. AB ve Türkiye
Türkiye, 1959 yılında AET’ye üyelik için başvuru yapmış ve 1963 Ankara Antlaşması ile süreci resmen başlatmıştır. Türkiye, tam üye olmadan 1996’da Gümrük Birliği’ne giren tek ülke olmuştur.
AB’nin, Türkiye’nin nihai üyeliğini geciktirmesindeki üç temel sorun alanı şunlardır:
- Nüfus: Türkiye’nin nüfusunun fazla olması nedeniyle AB kurumlarında en büyük temsil hakkını elde etmesi ve fonlardan en çok yararlanan ülke konumuna gelmesi endişesi.
- Jeopolitik Konum: Türkiye’nin İran, Irak ve Suriye gibi ABD’nin “teröre destek veren” ülkelerle komşu olması ve doğudan gelebilecek göç tehdidi. AB, Türkiye’yi tampon bölge olarak görmeyi tercih etmektedir.
- Kültürel Farklılıklar: AB’deki bazı çevrelerin, Türkiye’nin İslami kimliğinin AB değerleriyle uyumlu olmadığı düşüncesi.
Yugoslavya’nın federal yapısı çatırdarken, 1992 yılında Bosna-Hersek’te “Bilge Kral” Aliya İzzetbegoviç liderliğinde bir bağımsızlık meşalesi yakıldı. Ancak bu özgürlük çabası, Avrupa’nın ortasında modern tarihin en kanlı katliamlarından birine dönüştü. Srebrenica’da, BM’nin “güvenli bölge” sözüne güvenen 8372 Boşnak, Hollandalı askerlerin bölgeyi terk etmesiyle Sırp çeteleri tarafından katledildi. Dünya bu trajediye sessiz kalırken, doğa kendi sessiz çığlığını attı. Savaş bittikten sonra toplu mezarların yerini kimse söylemiyordu; ancak mezarların üzerine ekilen misk otları mavi kelebekleri oraya çekti. Mavi kelebeklerin yoğunlaştığı yerler kazıldığında, dünyanın göz yumduğu o toplu mezarlar bir bir gün yüzüne çıktı.
Soru: Bosna Savaşı’nda Sırp güçlerinin BM güvenli bölgesinde gerçekleştirdiği ve 8372 Boşnağın hayatını kaybettiği katliamın adı nedir?
Cevap: Srebrenica Katliamı.
Avrupa Birliği, yolculuğuna 1951 yılında sadece kömür ve çelik ticaretini düzenleyen küçük bir topluluk olarak başlamıştı. Ancak zamanla bu ekonomik iş birliği, sınırları ve gümrükleri aşan devasa bir siyasi birliğe dönüştü. 1992 yılındaki Maastricht Antlaşması ile bugünkü ismini alan birlik, artık sadece zengin ülkelerin kulübü olmak istemiyordu. 1993 yılında Kopenhag’da toplanan liderler, birliğe katılmak isteyen her devletin “hukuk devleti” olması, insan haklarına saygı duyması ve demokrasiyi kurumsallaştırması gerektiğini ilan ettiler. Artık Avrupa ailesine katılmanın yolu, sadece ekonomik güçten değil, bu “siyasi kriterleri” yerine getirmekten geçiyordu.
Soru: Bir ülkenin Avrupa Birliği’ne tam üye olabilmesi için uyması gereken; demokrasi, hukuk devleti ve insan hakları gibi siyasi şartların genel adı nedir?
Cevap: Kopenhag Nihai Kriterleri.
Türkiye’nin Avrupa ile olan randevusu 1959 yılında, topluluk henüz emekleme aşamasındayken başladı. 1963’teki Ankara Antlaşması ile umutlar yeşerdi, 1996’da Gümrük Birliği ile ekonomik entegrasyon sağlandı. Ancak Brüksel’deki masalarda Türkiye için hep bir “ama” vardı. AB liderleri, Türkiye’nin devasa nüfusunun birliğin yönetim mekanizmalarında çok fazla söz hakkı elde etmesinden çekiniyorlardı. Ayrıca Türkiye’nin Orta Doğu’daki istikrarsız komşularıyla olan sınırları, Avrupa için bir “güvenlik kalkanı” (tampon bölge) olarak kalmalıydı. Kimileri ise bu üyeliğe tamamen kültürel ve dini bir pencereden bakarak, Türkiye’nin kimliğinin Avrupa değerleriyle uyumunu sorguluyordu.
Soru: Avrupa Birliği’nin Türkiye’nin üyeliği durumunda, Türkiye’nin birlik kurumlarında en büyük temsil hakkını elde etmesinden çekinmesinin temel nedeni nedir?
Cevap: Nüfusunun fazla olması.
Bosna’da yaşanan acıların bir benzeri 1990’ların sonunda Kosova’da yaşanmaya başlandığında, uluslararası toplum bu kez “geç kalmışlık” imajını silmek istiyordu. Sırpların Reçak katliamı bardağı taşıran son damla oldu ve NATO, üç ay süren kararlı bir hava operasyonuyla Sırp baskısını durdurdu. Kosova, uzun süren bir bekleyişin ardından 2008 yılında bağımsızlığını dünyaya duyurdu. Bu bağımsızlık, Balkanlar’daki eski Yugoslavya topraklarında kurulan yeni devletler zincirinin son ama en kritik halkalarından biriydi.
Soru: Kosova’da yaşanan Sırp baskısı ve katliamları durdurmak amacıyla harekete geçerek üç aylık müdahale başlatan uluslararası savunma örgütü hangisidir?
Cevap: NATO.
BİLGİ ODAKLI SORULAR
Soru 1: 1989 yılında yıkılmasıyla Soğuk Savaş’ın bitişini simgeleyen ve 1990’da Doğu ile Batı Almanya’nın birleşmesinin yolunu açan yapının adı nedir?
Cevap:
Berlin Duvarı
Soru 2 (Hikayeli Soru): 1995 yılında Avrupa’nın göbeğinde insanlık tarihinin en kara günlerinden biri yaşandı. Birleşmiş Milletler (BM) tarafından “güvenli bölge” ilan edilen bir kasaba, Hollandalı BM askerleri tarafından Sırp çetelerine terk edildi. Savunmasız kalan 8372 Boşnak Müslüman, birkaç gün içinde katledildi. Bu olay, II. Dünya Savaşı’ndan sonra Avrupa’daki en büyük soykırım olarak tarihe geçti. Bu katliamın yaşandığı Bosna şehrinin adı nedir?
Cevap:
Srebrenica (Srebrenica Katliamı).
Soru 3: Bosna Savaşı sırasında Sırpların gizlemek için derinlere gömdüğü toplu mezarların yerinin tespit edilmesini sağlayan, bölgede sadece mezarların üzerinde yetişen misk otuyla beslenen canlının adı nedir?
Cevap:
Mavi Kelebekler
Soru 4: Bosna-Hersek’in bağımsızlığını ilan eden ve savaş boyunca halkına liderlik eden Boşnak devlet adamı kimdir?
Cevap:
Aliya İzzetbegoviç
Soru 5: Avrupa Birliği’ne (AB) tam üye olabilmek için aday ülkelerin hukukun üstünlüğü, demokrasi ve insan hakları gibi alanlarda sağlaması gereken siyasi şartlara ne ad verilir? (1993 yılında kabul edilmiştir).
Cevap:
Kopenhag Kriterleri
Soru 6: Kosova’da Sırp baskısına ve katliamlarına karşı Müslüman Arnavutlar tarafından kurulan direniş örgütünün (ordusunun) kısaltması nedir?
Cevap:
UÇK (Kosova Kurtuluş Ordusu).
Soru 7: Türkiye, AB’ye tam üye olmadan 1996 yılında AB ile ekonomik bütünleşmeyi sağlayan hangi birliğe girmiştir?
Cevap:
Gümrük Birliği
Soru 8: Avrupa Birliği’nin, Türkiye’nin tam üyeliğini geciktirmesinde öne sürdüğü 3 temel sorun alanı (çekince) nelerdir?
Cevap:
Nüfus: Türkiye’nin kalabalık nüfusuyla AB’de çok fazla temsil hakkı elde edecek olması.
Jeopolitik Konum: Türkiye’nin Orta Doğu komşuları nedeniyle AB’nin “tampon bölge” isteği.
Kültürel Farklılıklar: Türkiye’nin Müslüman kimliği ve AB değerleriyle uyum endişesi.