Yumuşama Dönemi (Detant), Doğu-Batı blokları arasındaki savaş tehlikesinin azaldığı, buna karşın siyasi, ekonomik, kültürel ve teknolojik anlaşmaların arttığı bir dönemdir.
4.1.1. Yumuşama Dönemi (Detant)
- Tanım ve Başlangıç: Detant, süper güçlerin olası bir küresel savaşa yol açmamak için tedbirli hareket ettikleri dönemi ifade eder. Soğuk Savaş’ın, Stalin’in ölümünden (1953) sonra iktidara gelen Kruşçev ile yumuşadığı kabul edilir.
- Dehşet Dengesi: Sovyetlerin Sputnik Programı’nı (1957) başlatmasıyla nükleer teknolojide uzay çağı başlamış, iki ülkenin de nükleer silahlarla karşılık verme (ikinci vuruş) yeteneğine sahip olması bir dehşet dengesi oluşturarak istikrarı sağlamıştır.
- İş Birliği: Yumuşamanın temelinde, Küba Buhranı’ndan (1962) sonra savaşın eşiğine varacak davranışlardan kaçınma düşüncesi vardır. Bu dönemde nükleer silahsızlanmaya yönelik SALT-I (1972) ve SALT-II antlaşmaları ile Helsinki Deklarasyonu gibi antlaşmalar imzalanmıştır.
4.1.2. Kruşçev-Kennedy Görüşmesi ve Etkileri
- Berlin Sorunu: 1950’lerin sonunda SSCB-ABD geriliminin merkezinde Berlin bulunuyordu. SSCB, Batı’nın Berlin’deki karargâhlarını boşaltmasını istedi ve Doğu Almanya’dan Batı’ya yaşanan beyin göçünü durdurmayı hedefledi.
- Görüşmeler: Kruşçev, 1959’da Amerika’yı ziyaret eden ilk Rus lider olmuş. 1961’de Viyana’da Kruşçev ile Kennedy bir araya gelmiş, ancak beklenen sonuçlar çıkmamıştır.
- Sonuç: Gerilimin tırmandığı dönemde SSCB ve Doğu Almanya, 13 Ağustos 1961’de Berlin Duvarı’nı örmeye başlamıştır. Bu duvar, Avrupa’daki statükonun kabullenilmesi ve Doğu Bloku’nun insanları kendi ülkelerinde tutmaya çalıştığını gösteren bir propaganda aracı olmuştur.
4.1.3. Yumuşama Dönemi Çatışmaları
Küba Buhranı (1962):
- Neden: Küba lideri Fidel Castro, ABD’nin ekonomik ve askerî baskısından kurtulmak için SSCB ile yakınlaşmış ve SSCB’den adanın güvenliği için yardım istemiştir.
- Kriz: Amerikan U-2 casus uçağı, Küba’da inşa edilmekte olan ve New York ile Chicago’yu vurabilecek Sovyet nükleer füze üslerini tespit etmiştir.
- Çözüm: ABD, Küba’yı abluka altına almış, bunun üzerine SSCB geri adım atarak füzelerin sökülmesini kabul etmiştir. Buna karşılık ABD, adayı işgal etmemeyi ve Türkiye’deki Jüpiter füzelerini sökme sözü vermiştir. Kriz, ABD’nin gerekli gördüğünde Türkiye’yi feda edebileceğini ortaya koyarak Türk-Amerikan ilişkilerinde kırgınlığa neden olmuştur.
Keşmir Sorunu:
- Hindistan ve Pakistan’ın 1947’de bağımsızlığını kazanmasıyla Keşmir meselesi, iki ülke arasında çatışmalara yol açan en önemli sorun haline gelmiş ve günümüze kadar sürmüştür.
- Pakistan, Batı yanlısı politika izlerken, Hindistan başlangıçta bağlantısızlık politikası takip etmiş, ancak zamanla SSCB’ye yakınlaşmıştır.
- 1965’te savaş çıkmış, 1966’da Taşkent Deklarasyonu yayımlanarak sorunların barışçıl yollarla çözülmesi kararlaştırılmıştır.
Vietnam Savaşı (1955-1975):
- Neden: 1954 Cenevre Antlaşması ile Kuzey (Ho Chi Minh) ve Güney (Batı yanlısı) olarak ikiye ayrılan Vietnam’da, ABD domino etkisi teorisi endişesiyle Güney Vietnam’a ekonomik ve askerî yardım yapmış ve komünizmin yayılmasını engellemek istemiştir.
- Savaş ve Sonuç: ABD, Tonkin Körfezi Kararı sonrası Vietnam’ı bombardımana tutmuş, ancak kazanamayacağı fakat kaybetmeye de tahammül edemeyeceği bir savaşın içinde kalmıştır. Sonuçta, ABD 58.000 kayıp vermiş, savaş sonrası harcamalar enflasyona neden olmuş ve Vietnam Sosyalist Cumhuriyeti kurulmuştur.
SSCB’nin Afganistan’ı İşgali (1979):
- Neden: SSCB, 1978’de Afganistan Demokratik Halk Partisi’nin (Sovyet yanlısı) isteği üzerine Basra Körfezi ve Orta Doğu’ya yerleşmek amacıyla 1979’da Afganistan’ı işgal etmiştir.
- Sonuç: İşgal uluslararası tepkiye neden olmuş, ABD Senatosu SALT-II Antlaşması’nı onaylamamış ve Moskova Olimpiyatları’nı boykot etmiştir. Afganistan, SSCB için büyük kaynak tüketen bir savaş makinesi hâline gelmiş ve SSCB, 1988-1989’da çekilmiştir. Bu başarısızlık, SSCB’nin dağılmasında önemli rol oynamıştır.
4.1.4. Bağlantısızlar Hareketi’nin Doğuşu
- Amaç: II. Dünya Savaşı sonrası bağımsızlığını kazanan Üçüncü Dünya ülkelerinin siyasi istikrar ve ekonomik kalkınmalarını sağlamak amacıyla Doğu ve Batı blokları dışında oluşturdukları bir birliktir.
- Öncüler ve İlke: Hareketin Asya ve Afrika’daki öncü rolünü Hindistan Başbakanı Jawaharlal Nehru üstlenmiştir. Temel politika, ittifak bloklarına karşı düşmanlık değil, herkesle dost olmak ve blokların dışında kalmaktır.
- Bandung Konferansı (1955): Bağlantısızlığın ortaya çıkmasını sağlayan en önemli neden, yeni bağımsız devletlerin nükleer güce sahip bloklara karşı güçsüzlüğü olmuştur. Konferans, dünyayı iki bloka ayıran duruma karşı üçüncü bir yol açmıştır.
Sovyetlerin Sputnik Programı’nı (1957) başlatmasıyla nükleer teknolojide uzay çağı başlamış, iki ülkenin de nükleer silahlarla karşılık verme (ikinci vuruş) yeteneğine sahip olması bir dehşet dengesi oluşturarak istikrarı sağlamıştır. Yumuşamanın temelinde, Küba Buhranı’ndan (1962) sonra savaşın eşiğine varacak davranışlardan kaçınma düşüncesi vardır.
Soru: Süper güçlerin her ikisinin de nükleer saldırıya uğradıktan sonra bile karşılık verebilecek teknolojik güce sahip olması, dünya siyasetinde neden bir çatışmadan ziyade “istikrar” (savaşmama durumu) yaratmıştır?
Cevap:
Her iki tarafın da nükleer silahlarla karşılık verme (ikinci vuruş) yeteneğine sahip olması bir “dehşet dengesi” oluşturmuş, bu da tarafları birbirini yok etme korkusuyla savaştan kaçınmaya itmiştir.
SSCB, Batı’nın Berlin’deki karargâhlarını boşaltmasını istedi ve Doğu Almanya’dan Batı’ya yaşanan beyin göçünü durdurmayı hedefledi. Gerilimin tırmandığı dönemde SSCB ve Doğu Almanya, 13 Ağustos 1961’de Berlin Duvarı’nı örmeye başlamıştır. Bu duvar, Doğu Bloku’nun insanları kendi ülkelerinde tutmaya çalıştığını gösteren bir propaganda aracı olmuştur.
Soru: Berlin Duvarı’nın inşa edilmesinin arkasındaki asıl toplumsal hedef nedir ve bu yapı uluslararası kamuoyuna Doğu Bloku hakkında nasıl bir mesaj vermiştir?
Cevap:
Asıl hedef Doğu Almanya’dan Batı’ya yaşanan “beyin göçünü” durdurmaktır; bu yapı Doğu Bloku’nun kendi insanlarını ülke sınırları içinde zorla tutmaya çalıştığını kanıtlayan bir mesaj (propaganda) vermiştir.
Küba’daki Sovyet füzelerine karşılık ABD, adayı abluka altına almış, bunun üzerine SSCB geri adım atarak füzelerin sökülmesini kabul etmiştir. Buna karşılık ABD, adayı işgal etmemeyi ve Türkiye’deki Jüpiter füzelerini sökme sözü vermiştir. Kriz, ABD’nin gerekli gördüğünde Türkiye’yi feda edebileceğini ortaya koyarak Türk-Amerikan ilişkilerinde kırgınlığa neden olmuştur.
Soru: Küba Buhranı’nın çözüm sürecinde ABD’nin aldığı hangi karar, Türk diplomatlarında ABD’nin Türkiye’nin güvenliğini “ikinci plana atabileceği” düşüncesini doğurmuştur?
Cevap:
ABD’nin krizin çözümü için Türkiye’deki “Jüpiter füzelerini sökme sözü” vermesi, Türkiye’nin gerektiğinde feda edilebileceğini göstererek ilişkilerde kırgınlık yaratmıştır.
II. Dünya Savaşı sonrası bağımsızlığını kazanan Üçüncü Dünya ülkelerinin siyasi istikrar ve ekonomik kalkınmalarını sağlamak amacıyla Doğu ve Batı blokları dışında oluşturdukları bir birliktir. Hareketin Asya ve Afrika’daki öncü rolünü Hindistan Başbakanı Jawaharlal Nehru üstlenmiştir. Temel politika, ittifak bloklarına karşı düşmanlık değil, herkesle dost olmak ve blokların dışında kalmaktır.
Soru: Bağlantısızlar Hareketi’nin temel dış politika felsefesi nedir ve bu hareketin kurulmasındaki öncelikli amaç ne olarak belirlenmiştir?
Cevap:
Felsefesi bloklara düşmanlık değil herkesle dost olup tarafsız kalmaktır; amacı ise yeni bağımsızlık kazanan ülkelerin siyasi istikrarını ve ekonomik kalkınmasını sağlamaktır.
BİLGİ ODAKLI SORULAR
Soru 1: Yumuşama Dönemi’nde, ABD ve SSCB’nin nükleer silah gücüne sahip olmaları ve birbirlerini yok edebilecek kapasiteleri nedeniyle savaşmaktan çekinmeleri durumuna ne ad verilir?
Cevap:
Dehşet Dengesi
Soru 2: 1961 yılında Doğu Almanya tarafından; hem Batı’ya beyin göçünü durdurmak hem de kendi halkını içeride tutmak amacıyla inşa edilen yapının adı nedir?
Cevap:
Berlin Duvarı
Soru 3: 1962 yılının Ekim ayında dünya nükleer savaşın eşiğine geldi. Bir Amerikan U-2 casus uçağı, Küba üzerinde uçarken adada inşa edilmekte olan ve ABD şehirlerini vurabilecek kapasitedeki Sovyet nükleer füzelerini tespit etti. ABD derhal adayı abluka altına aldı. Gergin pazarlıklar sonucunda SSCB füzeleri sökü, ancak karşılığında ABD’den bir söz aldı.
Bu olay tarihe hangi isimle geçmiştir ve ABD bu krizin çözümü için Türkiye’deki hangi füzeleri sökmeyi kabul etmiştir?
Cevap:
Olayın Adı: Küba Buhranı (Küba Krizi).
Sökülen Füzeler: Jüpiter Füzeleri (Türkiye’deki füzeler).
Soru 4: ABD’nin, komünizmin yayılmasını engellemek amacıyla girdiği, ancak 58.000 kayıp vererek başarısız olduğu ve sonucunda sosyalist bir yönetimin kurulduğu Uzak Doğu savaşı hangisidir?
Cevap:
Vietnam Savaşı
Soru 5: SSCB’nin 1979 yılında Basra Körfezi’ne inmek ve Orta Doğu’ya yerleşmek amacıyla Afganistan’ı işgal etmesinin uluslararası sonuçlarından iki tanesini yazınız.
Cevap: (Aşağıdakilerden 2 tanesi yeterlidir)
ABD Senatosu, SALT-II Antlaşması’nı onaylamamıştır.
Batılı ülkeler 1980 Moskova Olimpiyatları’nı boykot etmiştir.
Bu savaş, ekonomik yıkım getirerek SSCB’nin dağılmasında rol oynamıştır.
Soru 6: Doğu ve Batı bloklarına katılmayıp, “herkesle dost olma” ilkesini benimseyen Asya ve Afrika ülkelerinin (Bağlantısızlar Hareketi) bir araya geldiği, 1955 tarihli konferansın adı nedir?
Cevap:
Bandung Konferansı