I. Dünya Savaşı başladığında sosyal ve ekonomik yapısı kötüleşen Rusya’da 24 Şubat 1917’de 200 bin işçinin katıldığı grev, askerlerin de greve katılmasıyla bir halk hareketine dönüştü.
1. BOLŞEVİK-MENŞEVİK Ayrımı ve Lenin Dönemi
- Bolşevik İhtilali: 8 Mart 1917’de işçi ve askerler yönetimi ele aldı. 1917 Mart’ında Çar II. Nikola tahttan ayrıldı ve yerine Devrimci Hükûmet (Geçici Hükûmet) kuruldu.
- Bolşeviklerin İktidarı: Devrimci Hükûmet içerisindeki Bolşevikler, “barış, ekmek ve toprak” sloganıyla bir darbe yaparak Menşevikleri bertaraf etti ve iktidarı ele geçirdi.
- Lenin: Vladimir Ilyiç Ulyanov Lenin (1870-1924), Sovyetler Birliği’nin kurucu lideridir. 7 Kasım 1917’de Bolşevikler iktidarı ele geçirince Halk Komiserleri Kurulunun başkanlığına seçilmiştir.
- Brest Litowsk Antlaşması: Bolşevik Rusya, 3 Mart 1918 tarihli Brest Litowsk Antlaşması ile I. Dünya Savaşı’ndan çekildi.
- Yönetim Siyaseti: Sovyet iktidarı ve Lenin’in temel siyaseti, “Önce parçala, sonra yönet.” anlayışı üzerine kurulmaktaydı. Bu anlayışla 22 Kasım 1917’de Taşkent’te, yönetiminde tek bir Türk’ün olmadığı Türkistan Sovyet Komiserliği kuruldu.
2. Stalin Dönemi
- Jozef Visarionoviç Stalin (1879-1953), Lenin’in 1924’te ölümünden sonra SSCB’yi artan bir baskıyla yönetmiştir.
- Stalin, II. Dünya Savaşı’nın sonunda denetimini bütün Doğu Avrupa’yı kapsayacak şekilde genişleten bir diktatör olmuştur.
- Lenin ile başlayan Sovyet baskısı, 1991 yılının sonlarında SSCB’nin resmen dağılmasına kadar sürmüştür.
3. Türkistan Millî Mücadelesi ve Basmacı Hareketi
- Başlangıç: Rusya’nın seferberlik ilan ederek yaklaşık 500 bin Türk’ü askere almak istemesiyle Hocent merkezli protestolar başladı. Bu protestoların kanlı bir şekilde bastırılması üzerine Temmuz 1916’da Millî İstiklal Ayaklanması başladı. Ayaklanmanın parolası “Çar ve Ruslar defolun, Müslümanlara hürriyet!” oldu.
- Basmacı Hareketi: Rusların Hokand Millî Hükûmetini devirmesinin ardından yaptığı katliamlara tepki olarak Ergaş Korbaşı önderliğinde başlatılan Türkistan’ın millî mücadelesidir.
- Mücadele “Türkistan, Türkistanlılarındır.” parolasıyla yola çıkılmış, köylülerin yanında sanatkârlar, din adamları ve reformistler de katılmıştır.
4. Enver Paşa ve Basmacı Hareketi
- Enver Paşa (1881-1922), Osmanlı Devleti’nin I. Dünya Savaşı’na Almanların yanında katılmasında etkin rol oynamıştır.
- 8 Kasım 1921’de Buhara’da ortaya çıkan Enver Paşa, “tam bağımsız Türkistan” için mücadele etmeye karar vermiş ve kısa bir süre sonra Basmacı Hareketi’ni tek elde toplamıştır. Bu dönem, millî direnişin zirvesi olmuştur.
- 1922’de bir baskın neticesinde şehit edilen Enver Paşa’nın, naaşı 4 Ağustos 1996’da yapılan devlet töreniyle İstanbul’daki Hürriyet-i Ebediye Tepesi’ndeki anıt mezara defnedilmiştir.
- Basmacı Hareketi, Enver Paşa’nın şehit edilmesinden sonra aralıklarla 1935’e kadar devam etti. 1936’da Sovyet Türk devletleri kurularak SSCB’ye bağlandı ve millî mücadele sonlandırıldı.
5. Gazavât/Müridizm Direniş Hareketi
- Bu hareket, on sekizinci yüzyılda Çarlık Rusyası’nın Kafkasya’yı istilasına karşı ortaya çıkmıştır.
- Şeyh Şamil ile özdeşleşen bu dinî ve millî direnişi, Ruslar Müridizm Hareketi, Müslümanlar ise Gazavât olarak adlandırmıştır.
- Gazavât, Kuzey Kafkasya’nın bağımsızlığını hedefleyen tasavvuf kökenli siyasi bir hareket olmuştur.
6. Azerbaycan ve Mehmet Emin Resulzâde
- Azerbaycan millî direnişi, 1911’de kurulan Musavat Partisi ile siyasi bir boyut kazanmıştır.
- 28 Mayıs 1918’de Azerbaycan Halk Cumhuriyeti kurularak bağımsızlık ilan edilmiştir.
- Azerbaycan Halk Cumhuriyeti, Türk tarihinin cumhuriyet rejimiyle idare edilen ilk devleti olup 23 ay varlığını devam ettirmiştir.
- Azerbaycan Halk Cumhuriyeti’ni ilk tanıyan devlet Osmanlı Devleti olmuştur.
- Kurulan devletin üç ideali “Türkleşmek-İslamlaşmak-Muasırlaşmak” olmuş ve bu idealler Azerbaycan bayrağının üç temel rengini oluşturmuştur.
- Sovyet idaresi 28 Nisan 1920’de bu devlete son vererek yönetimi ele almış, Mehmet Emin Resulzâde bu ortamda Türkiye’ye kaçmıştır.
7. Başkortostan ve Ahmet Zeki Velidî Togan
- Kıpçak Türklerine dayanan Başkortlar, 1646’da başlayan Rus işgallerine karşı millî şuurlarını korumayı başarmışlardır.
- Bolşevik İhtilali’nin getirdiği ortamdan istifade ederek millî hareketleri yeniden başlatan Başkortlar, Ahmet Zeki Velidî Togan (1890-1970) önderliğinde Rusya Müslümanları Kongresi’ne katılmışlardır.
- Togan’ın liderliğinde 1919’da Başkort Otonom Cumhuriyeti kurulmuştur.
- Ahmet Zeki Velidî Togan, Sovyet yönetimiyle arası açılınca Basmacı Hareketi’ne katılmıştır.
20. yüzyılın ilk yarısında Sovyet yönetimi, Orta Asya’daki Türk topluluklarını tek bir kimlik altında birleşmelerini engellemek için çok yönlü bir asimilasyon siyaseti izledi. Önce “Türkistan” adı resmî söylemden çıkarıldı; bölge, Türk halklarını birbirinden uzaklaştıracak biçimde beş ayrı cumhuriyete ayrıldı ve her birine farklı bir lehçe ile ayrı bir tarih anlatısı verildi. Dini hayatı zayıflatmak amacıyla camiler ve din adamı yetiştiren okullar kapatıldı. Demografik dengeyi değiştirmek için yerli halk göçe zorlandı; boşalan yerlere Rus aileler yerleştirildi. Türkiye ile kültürel bağları koparmak için Latin harflerinin kullanımı yasaklanarak Kiril alfabesi kabul ettirildi. Siyasi ve kültürel önderler sürgün edildi ya da ortadan kaldırıldı; genç kuşaklar ise Rus okullarında yoğun bir kültür değişimine tabi tutuldu. Bütün bu adımlar, ortak bir Türk kimliğinin parçalanmasını ve Sovyet çerçevesine uyumlu yeni kimliklerin oluşturulmasını hedefliyordu.
Soru: Bu paragrafı da dikkate alarak, SSCB’nin (Sovyetlerin) Türklere uyguladığı asimilasyon siyasetini 5 madde ile yazınız.
SSCB’NİN ASİMİLASYON SİYASETİ
✓ Türkistan isminin kullanılması yasaklandı.
✓ Türkler beş ayrı cumhuriyete bölünerek her birine ayrı lehçe ve tarih verildi.
✓ Camiler ve din adamı yetiştirilen okullar kapatıldı.
✓ Türkler göçe zorlandı. Göç edenlerin yerine Rus aileler yerleştirildi.
✓ Türkiye ile bağlarını koparmak için Latin harfleri yerine Kiril alfabesi kabul edildi.
✓ Türk liderler, aydınlar sürgüne gönderildi, öldürüldü.
✓ Türk çocukları Rus okullarında kültür değişimine zorlandı.
Rusların Orta Asya’daki baskılarına ve Hokand Millî Hükûmetini devirerek yaptıkları katliamlara karşı bölge halkı büyük bir direniş başlatmıştır. Ergaş Korbaşı önderliğinde filizlenen bu hareket, “Türkistan, Türkistanlılarındır” parolasıyla kısa sürede tüm bölgeye yayılmıştır. Köylülerden din adamlarına kadar toplumun her kesiminin destek verdiği bu millî mücadeleye Ruslar, küçümseyici bir ifade olarak “Basmacı Hareketi” adını vermişlerdir. Bu mücadele, bağımsızlık yolunda atılmış çok önemli bir adım olarak tarihe geçmiştir.
Soru: Metinde belirtilen, Rus baskısına karşı Ergaş Korbaşı önderliğinde “Türkistan, Türkistanlılarındır” parolasıyla başlatılan millî mücadelenin adı nedir?
Cevap:
Basmacı Hareketi
Türkistan coğrafyasında 1916 yılında patlak veren Millî İstiklal Ayaklanması, aslında Rusya’nın savaş politikalarına karşı bir birikimin sonucuydu. Yaklaşık yarım milyon Türk’ün cepheye sürülmek istenmesi, bardağı taşıran son damla oldu. Rusların Hokand Millî Hükûmeti’ni yıkarak gerçekleştirdiği sert müdahaleler, yerel direnişi daha organize bir yapıya, yani Basmacı Hareketi’ne dönüştürdü. Ergaş Korbaşı ile başlayan bu süreç, bölgedeki din adamlarından köylülere kadar her kesimi “bağımsızlık” parolasında birleştirdi.
Soru: Metindeki bilgiler ışığında, Türkistan’da sivil bir protesto olarak başlayan sürecin “Basmacı Hareketi” gibi silahlı ve geniş kapsamlı bir millî mücadeleye dönüşmesinin temel tetikleyici sebebi nedir?
Cevap:
Rusya’nın yaklaşık 500 bin Türk’ü askere almak istemesi (seferberlik ilanı) ve Hokand Millî Hükûmetini yıkarak katliamlar yapmasıdır.
Kuzey Kafkasya’nın Rus istilasına karşı gösterdiği direnç, hem siyasi hem de manevi bir derinliğe sahiptir. Bu direniş, Şeyh Şamil gibi karizmatik liderlerin öncülüğünde tasavvufi bir disiplinle yürütülmüştür. Tarihsel süreçte bu mücadele, tarafların bakış açısına göre farklı isimlerle anılmıştır. Rus kaynakları hareketi daha çok dini bir bağlılığa vurgu yaparak isimlendirirken; bölge halkı ve Müslümanlar, bu mücadeleyi “kutsal bir görev ve bağımsızlık savaşı” olarak tanımlayan bir kavramı tercih etmişlerdir.
Soru: Metinde bahsedilen direniş hareketinin Ruslar ve Müslümanlar tarafından farklı isimlerle anılmasının sebebini de düşünerek; bu iki isimlendirmeyi yazınız.
Cevap:
Ruslar “Müridizm” (dini bağlılığa vurgu), Müslümanlar ise “Gazavât” (kutsal savaş/bağımsızlık) ismini kullanmıştır.
I. Dünya Savaşı’nın önemli aktörlerinden biri olan Enver Paşa’nın 1921’de Buhara’ya gelişi, Orta Asya’daki dağınık direniş odakları için yeni bir soluk olmuştur. Bölgedeki yerel liderlerin ve halkın mücadelesini daha profesyonel ve merkezi bir yapıya kavuşturmayı amaçlayan Paşa, bağımsızlık düşüncesini tek bir ideal etrafında toplamıştır. Onun 1922’deki şehadeti direnişe büyük bir darbe vursa da, başlattığı bu kurumsal mücadele ruhu 1935 yılına kadar bölgede yankılanmaya devam etmiştir.
Soru: Enver Paşa’nın Türkistan coğrafyasındaki varlığının, Basmacı Hareketi’nin yapısı ve seyri üzerindeki temel etkisi ne olmuştur?
Cevap:
Dağınık haldeki yerel direniş gruplarını tek bir çatı altında toplamış ve millî direnişin en güçlü (zirve) dönemini yaşatmıştır.
Bolşevikler, 1917’de “barış, ekmek ve toprak” gibi halkın en temel ihtiyaçlarına hitap eden sloganlarla iktidara gelmişlerdi. Ancak yönetimi ele geçirdikten sonra Lenin’in “Önce parçala, sonra yönet” stratejisi hayata geçirildi. Bunun en somut örneği, Türklerin yoğun yaşadığı Taşkent’te kurulan Türkistan Sovyet Komiserliği’nin yönetim kadrosunda tek bir Türk’e bile yer verilmemesidir. Bu durum, devrimin vaat ettiği “halkların kardeşliği ve eşitlik” söylemi ile uygulama arasındaki uçurumu gözler önüne sermektedir.
Soru: Metne göre, Bolşeviklerin iktidara gelmeden önceki vaatleri ile iktidara geldikten sonra Türkistan’da kurdukları yönetim yapısı arasındaki çelişkiyi nasıl açıklayabilirsiniz?
Cevap:
Bolşevikler halka “özgürlük ve barış” vaat etmelerine rağmen, iktidara gelince “parçala ve yönet” taktiğini uygulamışlardır. Türkistan’da kurulan yönetimde yerel halktan (Türklerden) kimseye yer vermeyerek, aslında halkın kendi kendini yönetmesine izin vermeyen dışlayıcı ve baskıcı bir sistem kurmuşlardır.
Şeyh Şamil ile simgeleşen Kafkasya direnişi, sadece askeri bir savunma değil, aynı zamanda tasavvuf kökenli bir manevi disiplindi. Ruslar bu hareketi “mürid-mürşid” ilişkisine dayandığı için “Müridizm” olarak adlandırarak dini bir dar kalıba sokmak istemişlerdir. Ancak Müslümanların bu harekete “Gazavât” demesi, mücadelenin sadece dini değil, aynı zamanda vatanı savunma ve bağımsızlığı kazanma amacını taşıyan geniş kapsamlı bir direniş olduğunu göstermektedir.
Soru: Metne göre, direnişe verilen “Müridizm” ve “Gazavât” isimleri arasındaki bakış açısı farkını yorumlayınız.
Cevap:
Ruslar “Müridizm” ismini kullanarak hareketi sadece dini bir tarikat bağlılığı gibi göstermeye çalışmıştır. Müslümanlar ise “Gazavât” ismini kullanarak, bu mücadelenin hem dini hem de siyasi (bağımsızlık ve vatan savunması) bir görev olduğunu vurgulamışlardır.
BİLGİ ODAKLI SORULAR
Soru 1: Rusya’da gerçekleşen Bolşevik İhtilali sonrasında iktidara gelen ve “barış, ekmek, toprak” sloganıyla bilinen grubun lideri kimdir?
Cevap:
Vladimir İlyiç Lenin (veya sadece Lenin).
Soru 2: Türkistan’da Rus işgallerine ve baskılarına karşı Ergaş Korbaşı önderliğinde başlatılan, “Türkistan Türkistanlılarındır” parolasıyla yürütülen millî mücadelenin adı nedir?
Cevap:
Basmacı Hareketi
Soru 3: Türkistan bağımsızlığı için mücadele eden, Basmacı Hareketi’ni tek çatı altında toplayarak direnişin zirveye ulaşmasını sağlayan ve 1922’de şehit düşen ünlü Osmanlı komutanı kimdir?
Cevap:
Enver Paşa
Soru 4: Kuzey Kafkasya’nın bağımsızlığı için Çarlık Rusyası’na karşı yürütülen, Şeyh Şamil ile özdeşleşen ve Rusların “Müridizm” dediği direniş hareketinin Müslümanlar tarafından kullanılan adı nedir?
Cevap:
Gazavât Hareketi (veya Gazavât).
Soru 5: 28 Mayıs 1918’de Mehmet Emin Resulzâde önderliğinde kurulan ve Türk tarihinin cumhuriyet rejimiyle idare edilen ilk devleti hangisidir?
Cevap:
Azerbaycan Halk Cumhuriyeti
Soru 6: Azerbaycan Halk Cumhuriyeti’nin bayrağındaki üç rengin temsil ettiği ve devletin üç temel ideali olan kavramları yazınız.
Cevap:
Türkleşmek
İslamlaşmak
Muasırlaşmak (Çağdaşlaşmak)
Soru 7: Bolşevik İhtilali sonrası Başkortostan (Başkurt) bölgesinde millî hareketi başlatan ve 1919’da Başkort Otonom Cumhuriyeti’ni kuran lider kimdir?
Cevap:
Ahmet Zeki Velidî Togan