5.5.1. Arap Baharı
Arap Baharı, 17 Aralık 2010’da Tunus’ta bir gencin (Muhammed Buazizi) haksızlık ve baskı sonrası kendini yakmasıyla başlayan olayların kısa sürede yayılmasıdır.
Arap Baharı’nın Ortaya Çıkmasındaki Etkiler:
- Yanlış Ulus-Devlet Yapılanması: Manda idaresinden sonra kurulan ulus-devlet yapılarındaki yanlışlıklar, Arap toplumunu aşiret ve mezhep merkezli çatışma ortamına zorladı.
- Ekonomik Sorunlar: Bölge ülkelerinde işsizlik artışı, rüşvet ve yoksulluk, isyanların başlıca nedeni oldu.
- Baskıcı Yönetimler: Tek partili ve tek adamlı yönetimler, muhalefetin gelişmesini engelledi ve bu da eleştiri/başkaldırılara yol açtı.
- İletişim Teknolojisi: Eğitim seviyesinin yükselmesi ve sosyal ağların (Twitter, Facebook) yoğun kullanımı, halkın organize olmasında ve gelişmelerden haberdar olmasında etkili oldu (“Twitter Devrimi” veya “Facebook Devrimi”).
Arap Baharı’nın Yaşandığı Ülkelerle ilgili Kısa Bilgiler:
- Tunus (Yasemin Devrimi): 23 yıllık lider Zeynel Abidin Bin Ali görevini bıraktı.
- Mısır: 30 yıllık iktidarı bırakan Hüsnü Mübarek hapsedildi, ancak 2013’teki darbe ile Muhammed Mursi yönetimi devrildi ve Abdülfettah el Sisi devlet başkanı oldu.
- Libya: NATO bombardımanı sonrasında 42 yıllık lider Muammer Kaddafi öldürüldü.
- Suriye: Esad rejimi, Rusya ve İran’ın desteğiyle direndi ve olay uluslararası bir boyut kazandı.
- Yemen: 33 yıllık iktidarı bırakan Abdullah Salih sonrası Şii Husilerin başkenti ele geçirmesiyle iç savaş mezhep savaşına dönüştü.
5.5.2. Mülteci Sorunu ve Bu Soruna Devletlerin Yaklaşımı
Arap Baharı, beraberinde başta Irak ve Suriye olmak üzere bölgede büyük bir mülteci sorunu yarattı. 2016 sonu itibarıyla 65,6 milyon insan zorla göç ettirilmiştir.
- Sorunun Nedenleri: Küresel güçlerin farklı gerekçelerle bölgeyi işgal etmesi, çatışma bölgelerinde tarafları desteklemesi ve çıkarları zarar görmediği sürece müdahale etmeyip seyirci kalması (Bosna Savaşı ve Doğu Türkistan gibi) mülteci sorununa yol açmıştır.
- Küresel Güçlerin Tutumu: Sorunun ortaya çıkmasında rol oynayan küresel güçler, mültecilere sahip çıkma konusunda pasif kalmışlardır. Kanada, ABD ve Fransa gibi ülkeler çok az sayıda mülteci kabul etmiştir.
- Türkiye’nin Tutumu: Türkiye, Suriye’deki iç savaştan kaçan Suriyelilere hukuki ve ahlaki açıdan yaklaşarak kucak açmış ve “açık kapı” politikası izlemiştir. Türkiye, 2014 itibarıyla mülteciler için 5 milyar dolar harcamış, 2017 sonu itibarıyla ise 24 milyar TL’si devlet kaynaklarından olmak üzere toplam 95 milyar TL yardımda bulunmuştur.
5.5.3. Siber Dünya ve Etkileri
Genel Ağ, dünyada mekân kavramının önemini yitirdiği küresel sanal bir ortamdır. Soğuk Savaş’taki rekabet siber alana kaymış, WikiLeaks belgeleri gibi skandallar yaşanmıştır.
- Siber Tehdit: Dünyaya yayılmış bilişim sistemleri ve bunları birbirine bağlayan ağlardan oluşan ortamda, kurum veya sistemin zarar görmesiyle istenmeyen sonuçların ortaya çıkmasıdır. Siber suçlarda bireylerin yanında asıl mağduriyeti devletler yaşamaktadır.
- Sosyal Medya: Bireylerin çevrim içi (online) sanal iletişim ortamlarıdır. Sosyal medya; Genel Ağ üzerinden kültürü ve toplumları değiştirebilen önemli bir araç hâline gelmiştir.
| Sosyal Medya Kullanımının Olumlu Yanları | Sosyal Medya Kullanımının Olumsuz Yanları |
|---|---|
| Yeni haberlere hızlı ulaşılabilmesi. | Kişi, kurum veya kuruluşlara haksız ithamların geniş kitlelere ulaşması. |
| Ürün pazarlamada geniş kitlelere ulaşılabilmesi. | Kişi hak ve hürriyetlerine yönelik saldırılar ve engellemeler. |
| Hızlı örgütlenme imkânı elde edilmesi. | Toplumları olumsuzluklara sürükleyecek asparagas haberlerin hızlıca yayılması. |
| Farklı kültürlerin tanınabilmesi. | Sosyal medya bağımlılığı gibi hastalıklara sebep olması. |
5.5.4. Kapitalizm ve Endüstriyel Üretimin Topluma Etkileri
Kapitalizm ve Endüstriyel Üretim:
- Endüstriyel Üretim: Gelişmiş makinelerle maddelerin işlenerek toplu ürünlerin ortaya konulduğu üretimdir.
- Kapitalizm: Üretim araçlarının özel mülkiyetin elinde olduğu ve bu araçların kâr birikimi sağlamak için serbest piyasa ekonomisi çerçevesinde kullanıldığı ekonomik sistemdir.
- 1990–2010 yılları arasında endüstriyel üretimdeki küreselleşme, dünyadaki en bariz büyüme göstergelerinden biri olmuştur.
- Kapitalizm, üretimdeki artışı tetiklemiş ve bu artış da küreselleşmeyi doğurmuştur. Küresel firmalar, iletişim araçları ve sosyal medyayı kullanarak tüketici pazarı ve profili oluşturmuştur.
Kitle İmha Silahları (KİS):
- Kitle İmha Silahları; biyolojik, kimyasal, nükleer ve radyolojik silahlara ve bunları hedefe ulaştırmada kullanılan ekipmanlara verilen ortak isimdir.
- Gelişen teknolojilerle KİS’lerin yıkıcı ve öldürücü etkisi artırılmış, bu da askerî yatırımların öncelikli olmasına neden olmuştur.
- Endüstriyel üretimin ve silah teknolojilerinin gelişmesi; Hiroşima’ya atılan atom bombaları, Çernobil ve Fukuşima nükleer santralleri ve Suriye/Filistin’e atılan fosfor bombaları gibi geri dönüşü olmayan sonuçlara neden olmuştur.
2010 yılının o unutulmaz kışında, Tunus sokaklarında yükselen dumanlar aslında yeni bir çağın habercisiydi. Genç bir pazarcı olan Muhammed Buazizi’nin maruz kaldığı haksızlığa karşı bedenini ateşe vermesi, yıllardır süren rüşvet, yoksulluk ve tek adam baskısına karşı birikmiş olan öfkeyi patlattı. Bu öfke, sadece Tunus ile sınırlı kalmadı; “Yasemin Devrimi” adı verilen bu hareket bir dalga gibi Orta Doğu’ya yayıldı. İletişim teknolojisinin sağladığı hızla halklar, Facebook ve Twitter üzerinden organize olarak onlarca yıllık diktatörleri birer birer koltuklarından indirdi. Ancak bu bahar, bazı ülkelerde kışın en soğuk yüzü olan iç savaşlara ve derin mezhep çatışmalarına kapı araladı.
Soru: Tunus’ta 23 yıllık Zeynel Abidin Bin Ali iktidarının sonunu getiren ve halk arasındaki adı “Yasemin Devrimi” olan bu büyük toplumsal hareketin genel adı nedir?
Cevap: Arap Baharı.
Arap Baharı’nın ardından gelen kaos, milyonlarca insanı doğup büyüdükleri toprakları terk etmeye zorladı. Küresel güçlerin bölgedeki çatışmalara seyirci kalması veya kendi çıkarları doğrultusunda müdahil olması, tarihin en büyük mülteci krizlerinden birini doğurdu. Batılı devletler mülteci sayılarını kotalarla sınırlarken, Türkiye bu insani trajediye karşı sessiz kalamadı. Sınırlarına dayanan çaresiz insanlara hem hukuki hem de ahlaki bir sorumlulukla yaklaşan Ankara, milyarlarca liralık bir yardım bütçesi ayırarak binlerce Suriyeliye kucak açtı. Bu, sadece bir göç yönetimi değil, vicdani bir duruşun yansımasıydı.
Soru: Türkiye’nin, Suriye’deki iç savaştan kaçan sivillere yönelik uyguladığı ve mültecileri geri çevirmemeyi esas alan halkçı politikanın adı nedir?
Cevap: Açık kapı politikası.
Geleneksel savaşlar artık sadece cephelerde değil, fiber optik kabloların içindeki dijital labirentlerde veriliyor. Genel Ağ (İnternet), mekân kavramını yok ederek dünyayı sanal bir köye dönüştürdü. Ancak bu birleşme, yeni bir tehdit türünü de doğurdu. Soğuk Savaş’ın o eski casusluk yöntemleri yerini WikiLeaks belgeleri gibi büyük siber sızıntılara ve dijital saldırılara bıraktı. Sosyal medya platformları bir yandan haberleşmeyi hızlandırıp kültürel bağları güçlendirirken, diğer yandan “asparagas” haberlerin ve bireyleri hedef alan saldırıların merkezi haline geldi. Bu siber evrende devletler, artık sadece topraklarını değil, verilerini de korumak zorunda.
Soru: Soğuk Savaş’taki rekabetin dijital alana kaymasıyla ortaya çıkan ve devletlere ya da kurumlara ait gizli bilgilerin ifşa edilmesiyle yaşanan skandallara verilen örnek nedir?
Cevap: WikiLeaks belgeleri.
1990 sonrasında küreselleşmenin motoru, kâr birikimi ve özel mülkiyet temelli kapitalizm oldu. Endüstriyel üretim devasa boyutlara ulaştı; küresel firmalar artık sadece ürün değil, sosyal medya üzerinden yeni bir tüketici profili pazarlıyor. Ancak bu üretimin karanlık bir yüzü var: İnsanoğlu, geliştirdiği makineleri sadece refah için değil, biyolojik ve nükleer içerikli yıkıcı güçler için de kullandı. Bu kitle imha silahları, Çernobil faciasından Suriye’deki fosfor bombalarına kadar tarihin hafızasına geri dönüşü olmayan, kapkara izler bıraktı. Sanayi geliştikçe, yıkımın hızı da korkutucu bir şekilde arttı.
Soru: Biyolojik, kimyasal, nükleer ve radyolojik silahların tamamını kapsayan ve günümüzde askerî yatırımların önceliği haline gelen ortak tanım nedir?
Cevap: Kitle İmha Silahları (KİS)
BİLGİ ODAKLI SORULAR
Soru 1 (Hikayeli Soru): 17 Aralık 2010 tarihinde Tunus’ta seyyar satıcılık yapan Muhammed Buazizi adlı bir genç, zabıtaların tezgâhına el koyması ve uğradığı haksızlık karşısında kendini yaktı. Bu acı olay, yıllardır baskıcı rejimler altında ezilen halkların öfkesini ateşledi. Önce Tunus’ta, ardından Mısır, Libya, Suriye ve Yemen gibi ülkelerde halk sokaklara döküldü ve diktatörler devrilmeye başladı. Orta Doğu ve Kuzey Afrika’yı derinden sarsan bu halk hareketlerinin genel adı nedir?
Cevap:
Arap Baharı
Soru 2: Arap Baharı sürecinde halkın organize olmasında, haberleşmesinde ve olayların dünyaya duyurulmasında en etkili olan teknolojik araçlar (platformlar) hangileridir?
Cevap:
Sosyal Medya (Facebook, Twitter vb.) (Not: Bu yüzden “Twitter Devrimi” veya “Facebook Devrimi” de denilmiştir.)
Soru 3: Suriye’deki iç savaştan kaçan milyonlarca insana kapılarını açan Türkiye, mültecileri kabul ederken hangi politikayı izlemiştir?
Cevap:
Açık Kapı Politikası
Soru 4: Genel Ağ (İnternet) ortamında, devletlerin veya kurumların bilişim sistemlerine zarar verilerek bilgi çalınması veya sistemin çökertilmesi gibi eylemlerin oluşturduğu tehdide ne ad verilir?
Cevap:
Siber Tehdit (veya Siber Suç/Savaş).
Soru 5: Üretim araçlarının özel mülkiyetin elinde olduğu ve kâr amacı güdülerek serbest piyasa ekonomisi çerçevesinde kullanıldığı ekonomik sistemin adı nedir?
Cevap:
Kapitalizm
Soru 6: Biyolojik, kimyasal, nükleer ve radyolojik silahların tamamına verilen ve geniş çaplı öldürücü etkiye sahip olan silahların ortak adı (kısaltması) nedir?
Cevap:
Kitle İmha Silahları (KİS)