1960-1980 arası dönemde Türk dış politikasının merkezinde Kıbrıs Meselesi yer almıştır. Bu dönemdeki diğer dış politika olayları da büyük ölçüde bu meselenin bir parçası olarak gelişmiştir.
4.4.1. Türkiye’nin ABD ve SSCB ile İlişkileri
Türkiye-ABD İlişkileri:
- Küba Buhranı (1962): Buhran sırasında ABD’nin, SSCB ile yaptığı pazarlıkta Türkiye’deki Jüpiter füzelerini sökme sözü vermesi, Türkiye’de Amerikan karşıtı hareketleri başlattı. Bu olay, Türkiye’de tek yönlü dış politika izlemenin zararları görülmesine ve ulusal çıkarların ön planda tutulması gerektiği fikrinin anlaşılmasına yol açtı.
- Johnson Mektubu (1964): ABD Başkanı Johnson’ın, Türkiye’nin Kıbrıs’a müdahalesini istemediğini belirten mektubu, Türk-Amerikan ilişkilerinde bir kırılma noktası oldu. Mektup, NATO’nun Türkiye’nin güvenliğini ne kadar sağladığı sorusunun kamuoyunda tartışılmasına ve ilk kez Ankara sokaklarında ABD’ye “Go home!” denmeye başlanmasına neden oldu.
- Kıbrıs Barış Harekâtı ve Ambargo (1974): ABD, harekât üzerine Türkiye’ye silah ambargosu uyguladı ve askerî yardımları üç yıl süreyle kesti. Buna tepki olarak Türkiye, İncirlik hariç tüm Amerikan üs ve tesislerine el koydu. Bu durum, yerli savunma sanayisinin geliştirilmesi gerekliliğini ortaya çıkardı.
Türkiye-SSCB İlişkileri:
- Johnson Mektubu’nun yarattığı kırılma, Türkiye-SSCB ilişkilerinde olumlu bir dönemi başlattı.
- İki ülke arasındaki ilişkilerde barış içinde bir arada yaşama ilkesi esas alındı.
- SSCB, Kıbrıs’a dışarıdan yapılacak müdahaleye karşı çıksa da adada iki toplumun varlığını kabullendi. Ancak 1974 Kıbrıs Barış Harekâtı’na karşı çıkması, ilişkilerin tekrar bozulmasına neden oldu.
4.4.2. Türk-Yunan İlişkileri
Türk-Yunan ilişkileri; Kıbrıs, Ege Adaları, kıta sahanlığı ve Batı Trakya Türklerinin sorunları olmak üzere dört ana sorun çerçevesinde ele alınır.
- Kıta Sahanlığı: Yunanistan’ın Ege Denizi’nde petrol arama ruhsatları vermesi ve bunu kendi kıta sahanlığı tezine dayandırmasıyla sorun başladı. Türkiye, Anadolu kıyılarından itibaren denizin altındaki toprakların Anadolu’nun tabii uzantısı olduğunu savundu. Yunanistan’ın karasularını 12 mile çıkarma isteği, Ege’yi Yunan gölü haline getireceği için Türkiye tarafından “casus belli (savaş nedeni)” sayılacağı açıklandı. 1976’da Bern Deklarasyonu ile taraflar, müzakereler süresince Ege’de faaliyette bulunmama kararı aldı.
- FIR Hattı Sorunu: Ege Denizi üzerindeki sivil havacılığın güvenliğini sağlamak için belirlenen bu hat (uçuş haber alma bölgesi), Yunanistan tarafından zamanla hava egemenliği gibi kullanılmaya başlanmıştır. Türkiye, 1974’te kendi güvenliğini tehdit eden bu duruma karşı NOTAM (havacılara ilan) yayımlayarak hatta değişiklik yapmıştır.
- Ege Adaları: Yunanistan, uluslararası antlaşmalarla silahsızlandırma yükümlülüğü getirilen adaları 1960’lı yıllardan sonra silahlandırmaya başlamıştır. Türkiye, bu tehdide karşı 1975’te İzmir merkezli Ege Ordusu’nu (6. Ordu) kurmuş ve bu orduyu ABD ambargosuna tepki olarak NATO dışında tutmuştur.
- Batı Trakya Türklerinin Sorunları: Kıbrıs Meselesi’nin yaşanmasıyla birlikte Yunanistan, Batı Trakya Türklerine karşı asimilasyon politikaları uygulamış; vatandaşlık iptalleri, mal satın alma yasakları ve Türkçe yer isimlerinin yasaklanması gibi ayrımcı adımlar atmıştır.
- Kıbrıs Meselesi: İngiltere’nin çekilme kararıyla Rumların adayı Yunanistan’a bağlama hedefi olan Enosis ideolojisiyle kurduğu EOKA (Kıbrıs Mücadelesi Ulusal Örgütü), Türklere karşı terör faaliyetleri başlattı. Türklerin imhasını öngören Akritas Planı 1963’te uygulamaya konuldu (Kanlı Noel). EOKA’nın 1974’te Makarios’a karşı darbe yapıp Kıbrıs Elen Cumhuriyeti’ni ilan etmesi adanın fiilen Yunanistan’la birleşmesi anlamına geldi. Türkiye, 1959 Zürih ve 1960 Londra Antlaşmalarından doğan garantörlük yetkisine dayanarak 20 Temmuz 1974’te I. Kıbrıs Barış Harekâtı’nı gerçekleştirdi. Harekât sonrası 1983’te Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti kuruldu.
4.4.3. Ermeni Diasporası
- ASALA Terör Örgütü: Ermeni diasporası, 1970’li yıllarda ASALA (Ermenistan’ın Kurtuluşu İçin Gizli Ermeni Ordusu) terör örgütü ile sesini duyurmaya çalışmıştır. Örgüt, Ermeni davasının ancak silahlı mücadeleyle çözülebileceğini savunmuş ve yurt dışındaki Türk görevlilere, elçiliklerine ve kuruluşlarına yönelik saldırılar düzenlemiştir.
- Propaganda ve Hedefler: Diaspora, 1915 Olayları’ndan soykırım olarak bahsedilmesini sağlayarak bu alandaki faaliyetlerini artırmıştır. Temel hedefleri, sözde soykırım iddialarının tanınması ve “Büyük Ermenistan” ideali çerçevesinde Türkiye’den toprak talebinde bulunmaktır.
- Uluslararası Etki: Diaspora, bağlantıları sayesinde ABD, Fransa ve Almanya başta olmak üzere Avrupa’da etkili olmuş ve Türkiye’nin AB’ye girişini engelleme yönünde çalışmalar yapmıştır.
1962 yılının soğuk savaş atmosferinde, Küba’daki Sovyet füzeleri dünyayı nükleer bir felaketin eşiğine getirdiğinde, Türk yetkililer Washington’dan gelecek haberleri bekliyordu. Ancak barışın bedeli, Ankara’ya danışılmadan masaya sürülmüştü: ABD, Küba’daki füzelerin sökülmesi karşılığında Türkiye’deki Jüpiter füzelerini sökme sözü verdi. Bu gizli pazarlık, Türk kamuoyunda “müttefiklik” kavramının sorgulanmasına yol açan ilk büyük çatlaktı. İki yıl sonra, 1964’te, Başbakan İsmet İnönü’nün masasına düşen o sert Johnson Mektubu ise bardağı taşıran son damla oldu. ABD Başkanı, Türkiye’nin Kıbrıs’a müdahale etmesi durumunda NATO’nun Türkiye’yi Sovyetlere karşı korumayabileceğini ima ediyordu. O güne kadar Batı eksenli olan Türk dış politikası, yerini “herkesle dost ama kendi gücüne güvenen” çok yönlü bir stratejiye bırakmak zorunda kaldı.
Soru: 1964 yılında gönderilen Johnson Mektubu, Türk kamuoyunda özellikle hangi uluslararası savunma örgütünün güvenilirliğinin tartışmaya açılmasına neden olmuştur?
Cevap:
NATO.
1960’lı yıllarda Kıbrıs, Akritas Planı adı verilen korkunç bir imha senaryosunun kurbanı olmaya başladı. EOKA terör örgütü, adadaki Türk varlığını tamamen silip Kıbrıs’ı Yunanistan’a bağlama hayali olan Enosis için “Kanlı Noel” gibi katliamlara imza atıyordu. 1974 yılına gelindiğinde, adada yapılan bir askeri darbe ile “Kıbrıs Elen Cumhuriyeti” ilan edilince Türkiye için bekleyecek vakit kalmamıştı. Ankara, uluslararası antlaşmalardan doğan o özel yetkisini kullandı. 20 Temmuz sabahı Türk ordusu adaya çıktığında, sadece bir askeri harekat yapmıyor; aynı zamanda 1959 ve 1960 antlaşmalarının kendisine verdiği hakkı yerine getiriyordu. Bu hamle, adanın bugün de devam eden iki toplumlu yapısının ve ardından kurulacak olan KKTC’nin temel taşı oldu.
Soru: Türkiye, 20 Temmuz 1974’te başlattığı Kıbrıs Barış Harekâtı’nı uluslararası hukukta hangi yetkisine dayanarak gerçekleştirmiştir?
Cevap:
Garantörlük yetkisi.
1970’li yıllar, Türkiye için yurt dışındaki diplomatlarının şehit edildiği karanlık bir dönemdi. ASALA adı verilen terör örgütü, Paris’ten Viyana’ya kadar pek çok Avrupa başkentinde Türk elçiliklerine saldırılar düzenliyordu. Örgütün arkasındaki güç olan Ermeni diasporası, 1915 olaylarını dünya kamuoyuna “soykırım” olarak kabul ettirmek için her yolu deniyordu. Tek hedefleri Türkiye’yi suçlamak değil, hayallerindeki “Büyük Ermenistan” idealine ulaşmak için Türkiye’den toprak talep etmekti. Bu lobi faaliyetleri zamanla Avrupa parlamentolarına kadar sızdı ve Türkiye’nin Avrupa Birliği yolculuğunda önüne konulan en büyük siyasi engellerden birine dönüştü.
Soru: Ermeni diasporası ve ASALA terör örgütünün, Türkiye’den toprak talebinde bulunmalarına zemin hazırlayan temel idealleri (hayalleri) nedir?
Cevap:
Büyük Ermenistan.
BİLGİ ODAKLI SORULAR
Soru 1: 1964 yılında ABD Başkanı Johnson tarafından yazılan ve Türk-Amerikan ilişkilerinde büyük bir kırılma yaratarak Türkiye’de Amerikan karşıtlığını başlatan mektubun (Johnson Mektubu) ana konusu nedir?
Cevap:
Türkiye’nin Kıbrıs’a müdahale etmesini istemediklerini (veya engellemek istediklerini) belirten mektuptur.
Soru 2: 1974 Kıbrıs Barış Harekâtı sonrasında ABD’nin Türkiye’ye silah ambargosu uygulaması, Türkiye’de hangi sanayi alanının geliştirilmesi zorunluluğunu ortaya çıkarmıştır?
Cevap:
Yerli Savunma Sanayisi
Soru 3: Yunanistan’ın Ege Denizi’nde karasularını 12 mile çıkarma isteği, Türkiye tarafından ne sebebi sayılacağı açıklanmıştır? (Latince terimi yazınız).
Cevap:
Casus Belli (Savaş Nedeni).
Soru 4: Kıbrıs Adası’nı Yunanistan’a bağlama hedefine “Enosis” denir. Bu hedefi gerçekleştirmek için Rumlar tarafından kurulan ve Türklere karşı terör eylemleri yapan örgütün adı nedir?
Cevap:
EOKA
Soru 5: Rumların, Türklerin imhasını öngörerek 1963 yılında uygulamaya koydukları ve tarihe “Kanlı Noel” olarak geçen planın adı nedir?
Cevap:
Akritas Planı
Soru 6: Türkiye, 20 Temmuz 1974’te gerçekleştirdiği I. Kıbrıs Barış Harekâtı’nı; 1959 Zürih ve 1960 Londra Antlaşmalarından doğan hangi uluslararası yetkisine dayanarak yapmıştır?
Cevap:
Garantörlük yetkisine (Garantör Devlet hakkına) dayanarak yapmıştır.
Soru 7: Yunanistan’ın uluslararası antlaşmalara aykırı olarak Ege adalarını silahlandırmasına tepki olarak, Türkiye’nin 1975 yılında kurduğu ve NATO dışında tuttuğu ordunun adı nedir?
Cevap:
Ege Ordusu (veya 4. Ordu / İzmir merkezli ordu).
Soru 8: 1970’li yıllarda yurt dışındaki Türk diplomatlarına ve elçiliklerine saldırılar düzenleyen, “Büyük Ermenistan” hayalini savunan Ermeni terör örgütünün adı nedir?
Cevap:
ASALA