4.3.1. Dünya Ticaret Hacmindeki Değişim
- 1945–1970 yılları arasında gelişmiş ülkeler, sömürge bağlantılarını kullanarak ham maddeyi ve ucuz petrolü düşük fiyatlardan elde etmişlerdir.
- Bu durum, gelişmiş ülkelerin verimlilik ve kâr oranlarında büyük artışlar yaşamasına neden olmuştur.
- Tarımdaki makineleşme ve gübre kullanımındaki artış, tarımsal üretimi artırmış; ancak bu durum Üçüncü Dünya ülkelerinin ekonomilerini olumsuz etkilemiştir.
- Sanayide eski sektörlerde (maden kömürü, demir, tekstil) durgunluk yaşanırken, yeni teknolojiler sayesinde kimya ve elektrik gibi sektörler hızla gelişmiştir.
- Savaş sonrası ertelenmiş ve bastırılmış tüketim arzusu, iç tüketimde daha önce görülmemiş boyutlarda bir artışa ve hızlı bir büyümeye yol açmıştır.
- Teknolojik gelişmelerle çamaşır makinesi, televizyon gibi lüks ürünlere erişim artmış, sanayiciler sürekli üretimi sağlamak için reklamlar aracılığıyla yeni ihtiyaçlar ortaya koymuştur.
4.3.2. ABD’de Irkçılık Karşıtı Hareketler
- ABD’de ırk ayrımcılığının sona erdirilmesi için büyük mücadeleler verilmiştir.
- Mücadele, 1955’te Rosa Parks’ın otobüste yerini bir beyaza vermeyi reddetmesiyle başlamış ve Afro-Amerikanların otobüs boykotuna yol açmıştır.
- Martin Luther King (Afro-Amerikan papaz), ırkçılık karşıtı mücadelenin önderliğini üstlenmiştir.
- Malcolm X gibi liderler Müslüman olarak bu hareketin önde gelen isimlerinden olmuş, ancak hem Malcolm X (1965) hem de Martin Luther King (1968) öldürülmüştür.
- 1968 Meksika Olimpiyatları’nda Amerikalı iki atlet, siyah eldivenlerle yumruklarını kaldırarak ülkelerindeki ırk ayrımcılığını protesto etmiştir.
4.3.3. 68 Kuşağı
- 68 Hareketi; bireysel özgürlük, kadın-erkek eşitliği, yaşam standardının yükseltilmesi ve her alanda köklü değişim talepleriyle ortaya çıkan toplumsal bir isyan ve mücadeleydi.
- 1968’de milyonlarca öğrenci sokaklara çıkmış, devrim ateşi işçilere de sıçrayınca hayat felç olmuş ve bu yıl “başkaldırı yılı” olarak anılmıştır.
- Hareket, Paris, Londra, Tokyo, San Fransisco ve Pekin gibi birçok yerde kurulu düzeni tehdit etmeye başlamıştır.
- Türkiye’deki 68 eylemlerinin en önemli özelliği antiemperyalist bir nitelik taşımasıydı. Bu dönemde sol görüşlü gençlik, Amerikan 6. Filo’sunun Türkiye ziyaretine karşı protesto gösterileri yapmıştır.
4.3.4. Kadın Hakları Sorunları
- Kadınlar, hem sosyal hayatta hem de çalışma hayatında cinsiyet ayrımcılığına maruz kalmıştır.
- İşyerinde bireyin kendini ifade etmesini engelleyen, sosyal itibarını zedeleyen ve doğrudan sağlığını etkileyen psikolojik şiddet türü olan mobbing, bu dönemde yaygınlaşmıştır.
4.3.5. Spor, Sanat ve Müziğin Topluma Etkileri
- Müzik: 1960’larda rock müziği kitleler üzerinde etkili olmuş, Bob Dylan politik ve dinsel içerikli şarkılarıyla savaş karşıtlığını dile getirmiştir.
- Sanat: New York, Paris’in elinden Batı sanatının başkenti unvanını almıştır. Pop Art akımı (Andy Warhol), yüksek sanata karşı bir saldırı olarak ortaya çıkmış ve tüketim kültürüne kayışa protesto olmuştur.
- Spor: Dünya şampiyonu Muhammed Ali, Vietnam Savaşı’na gitmeyi reddederek savaş karşıtı tutumu ve ırkıyla gurur duyması nedeniyle siyahi gençlere örnek olmuştur.
4.3.6. Dünyada Uzay Çalışmaları ve Askerî Teknolojinin Gelişimi
- Silahlanma Yarışı: Soğuk Savaş, atom bombaları ve uzun menzilli füzelerde giderek artan bir silah yarışına sahne olmuştur. SSCB, 1949’da kendi atom bombasını, 1953’te ise hidrojen bombasını geliştirerek ABD’nin nükleer tekelini kırmıştır.
- Uzay Yarışı: Ruslar 1957’de ilk yapay uydu olan Sputnik’i uzaya yollamış, bu da ABD ile Rusya arasındaki Soğuk Savaş’ı uzay yarışına dönüştürmüştür.
- Uzay Çalışmaları: SSCB kozmonotu Yuri Gagarin, 1961’de uzaya giden ilk insan olmuştur. ABD, 1958’de NASA‘yı kurmuş ve 1969’da Neil Armstrong Ay’a ayak basan ilk insan olmuştur.
- Askerî Teknoloji: İki süper güç, füzelerine birden fazla savaş başlığı takmış ve Cruise füzeleri gibi gelişmiş silahları üretmiştir.
1968 yılı, dünyada “başkaldırı yılı” olarak tarihe geçmişti. Ancak bu isyan sadece sokaklarda değil, sporun en büyük sahnesi olan Meksika Olimpiyatları’nda da yankılandı. ABD’li iki Afro-Amerikan atlet, madalyalarını almak üzere kürsüye çıktıklarında dünya sustu. İkisi de başlarını öne eğdi ve siyah eldivenli yumruklarını havaya kaldırdı. Bu bir selam değil, ülkelerindeki ırk ayrımcılığına karşı atılmış sessiz ama devasa bir protestoydu. Rosa Parks’ın otobüste yerini bir beyaza vermeyi reddederek başlattığı o büyük kıvılcım, Martin Luther King ve Malcolm X gibi liderlerin canları pahasına verdikleri mücadeleyle birleşmiş; artık stadyumlarda siyah eldivenli bir yumruk olarak simgeleşmişti.
Soru: 1968 Meksika Olimpiyatları’nda Amerikalı iki atletin kürsüde yaptıkları eylemin temel hedefi nedir?
Cevap:
Irk ayrımcılığını protesto etmek.
Dünya gençliği 1968’de Paris’ten Tokyo’ya kadar her yerde kurulu düzeni sarsarken, Türkiye’deki üniversite gençliği de bu devrim ateşinden payını almıştı. Ancak Türkiye’deki hareketin kendine has bir karakteri vardı. Gençler sadece bireysel özgürlükler için değil, ülkelerinin dış güçlerin etkisinden kurtulması için de seslerini yükseltiyorlardı. Bu ruhun en büyük patlaması, Amerikan 6. Filo’sunun Türkiye’ye yaptığı ziyaret sırasında yaşandı. Binlerce öğrenci, bu ziyareti bağımsızlıklarına bir gölge olarak gördü ve Amerikan askerlerini protesto etmek için limanlara akın etti. Bu kuşak, özgürlük arayışını milli bir bağımsızlık mücadelesiyle harmanlamıştı.
Soru: Türkiye’de yaşanan 68 eylemlerini dünyadaki diğer örneklerinden ayıran en belirgin nitelik nedir?
Cevap:
Antiemperyalist olması.
O dönemde dünya ağır sıklet boks şampiyonu olan Muhammed Ali, sadece yumruklarıyla değil, karakteriyle de dünyayı sarsıyordu. ABD hükümeti onu Vietnam Savaşı’na göndermek için orduya çağırdığında, o herkesi şaşırtan bir cevap verdi: “Onlar bana hiçbir kötülük yapmadılar, neden gidip onları öldüreyim?” Bu reddediş onun unvanlarının elinden alınmasına ve hapis tehlikesi yaşamasına neden oldu. Ancak Muhammed Ali geri adım atmadı. Onun bu dik duruşu, sadece savaş karşıtları için değil, ırkıyla gurur duyan tüm siyahi gençler için devasa bir umut ışığı oldu. Şampiyon, ringlerin dışında verdiği bu mücadeleyle bir sporcunun toplumun vicdanı olabileceğini kanıtladı.
Soru: Muhammed Ali’nin Vietnam Savaşı’na gitmeyi reddetmesi, özellikle kimler için bir model (örnek) teşkil etmiştir?
Cevap:
Siyahi gençler.
Soğuk Savaş’ın o soğuk ve sessiz rekabeti, 1957 yılının bir gecesinde aniden gökyüzüne taşındı. Sovyetler Birliği, Sputnik adlı küçük bir metali yörüngeye fırlattığında ABD’de büyük bir şok yaşandı. Artık silahlar sadece yeryüzünde değil, uzayda da yarışıyordu. Bu olay, nükleer füzelerin ve casus uyduların geliştirilmesini hızlandıran devasa bir uzay yarışını başlattı. Ruslar, Yuri Gagarin’i uzaya göndererek ilk insan başarısını tattılar; Amerikalılar ise 1958’de NASA’yı kurup tüm imkanlarını seferber ederek 1969’da Neil Armstrong’u Ay’a indirmeyi başardılar. Gökyüzü artık sadece yıldızların değil, iki süper gücün teknolojik gövde gösterisinin alanıydı.
Soru: Rusların 1957’de fırlattığı Sputnik uydusunun, ABD ile SSCB arasındaki rekabette yol açtığı en büyük değişim nedir?
Cevap:
Soğuk Savaş’ı uzay yarışına dönüştürmesi.
BİLGİ ODAKLI SORULAR
Soru 1 (Hikayeli Soru): 1955 yılında ABD’nin Alabama eyaletinde, bir belediye otobüsünde yorgun argın evine dönen siyahi bir terzi kadın, şoförün “Yerini bir beyaza ver!” uyarısını reddetti. Bu basit ama cesur “Hayır” cevabı, Martin Luther King önderliğinde yıllarca sürecek olan otobüs boykotunu ve büyük bir sivil haklar hareketini başlattı.
ABD’de ırk ayrımcılığına karşı mücadelenin sembolü olan bu kadının adı nedir?
Cevap:
Rosa Parks
Soru 2 (Hikayeli Soru): O, sadece ringlerin değil, vicdanların da şampiyonuydu. Dünya ağır sıklet boks şampiyonu olmasına rağmen, “Vietnamlılar bana hiçbir kötülük yapmadı” diyerek ABD ordusuna katılmayı ve Vietnam Savaşı’na gitmeyi reddetti. Bu yüzden unvanları elinden alındı, hapis cezasına çarptırıldı ama o duruşundan vazgeçmedi.
Savaş karşıtı tutumuyla siyahi gençlere örnek olan bu efsanevi sporcu kimdir?
Cevap:
Muhammed Ali (Cassius Clay)
Soru 3: 1968 yılında dünyayı saran ve “68 Kuşağı” olarak bilinen gençlik hareketleri, Türkiye’de de etkili olmuştur. Türkiye’deki 68 olaylarını, Batı’daki örneklerinden ayıran en belirgin özellik (nitelik) nedir?
Cevap:
Antiemperyalist bir nitelik taşımasıdır. (Ek bilgi: Amerikan 6. Filo’sunu protesto etmeleri buna örnektir.)
Soru 4: 1968 Meksika Olimpiyatları’nda madalya kazanan iki Amerikalı atletin, ödül töreninde siyah eldiven taktıkları yumruklarını havaya kaldırarak yaptıkları sessiz eylem neyi protesto etmek içindir?
Cevap:
ABD’deki ırk ayrımcılığını (veya ırkçılığı) protesto etmek içindir.
Soru 5: II. Dünya Savaşı sonrasında sanat dünyasında da dengeler değişmiş, “Batı sanatının başkenti” unvanı Paris’ten ABD’nin hangi şehrine geçmiştir ve bu dönemde Andy Warhol ile özdeşleşen sanat akımı nedir?
Cevap:
Şehir: New York
Akım: Pop Art
Soru 6: Soğuk Savaş döneminde uzay yarışı hız kazanmıştır. 1957’de Rusların “Sputnik” uydusunu uzaya göndermesine karşılık, ABD uzay çalışmalarını yürütmek için 1958’de hangi kurumu kurmuştur?
Cevap:
NASA (Ulusal Havacılık ve Uzay Dairesi).