Soğuk Savaş Dönemi’nde (1947-1991), küresel güçlerin Orta Doğu enerji kaynakları üzerindeki rekabeti, bölgenin siyasi gelişimini kökten etkilemiştir.
4.2.1. Arap-İsrail Savaşları
Orta Doğu’daki çatışmaların ana nedeni olan Filistin sorunu, Balfour Deklarasyonu ile Yahudi devletinin kurulması için atılan adımlarla ortaya çıkmıştır.
- 1948 Arap-İsrail Savaşı: İngiliz yönetiminin sona ermesiyle İsrail Devleti kuruldu. Mısır, Suriye, Ürdün ve Irak orduları Filistin’e girse de İsrail galip geldi. Bu savaş sonucunda yaklaşık 900 bin Arap mülteci durumuna düştü.
- 1956 Arap-İsrail Savaşı: Mısır lideri Nasır’ın Süveyş Kanalı’nı millîleştirmesi üzerine İsrail, İngiltere ve Fransa ile iş birliği yaparak Mısır’a saldırdı. SSCB’nin sert tepkisi ve ABD’nin uyarısı ile işgal durduruldu. Bu olay, İngiltere ve Fransa’nın Orta Doğu’daki otoritesini sona erdirdi.
- 1967 Arap-İsrail Savaşı (Altı Gün Savaşı): İsrail, ani saldırılarla Mısır, Suriye ve Ürdün hava kuvvetlerini etkisiz bıraktı. İsrail; Golan Tepeleri, Batı Şeria, Sina Yarımadası ve Gazze gibi bölgeleri ele geçirerek topraklarını dört kat artırdı.
- İslam İş Birliği Teşkilatı (İİT): 1969’da Mescid-i Aksa’nın yakılmak istenmesi üzerine kurulan İslam Konferansı Teşkilatı, 2011’de İslam İş Birliği Teşkilatı (İİT) adını almıştır.
- 1973 Arap-İsrail Savaşı: Mısır ve Suriye’nin saldırılarıyla başladı. Bu savaş sırasında Petrol İhraç Eden Arap Ülkeleri (OAPEC), İsrail’e destek veren Batılı ülkelere karşı petrol ihracatını azaltarak ve fiyatları artırarak 1973 Petrol Krizi’ne neden oldu.
- Küresel Güçlerin Arap-İsrail Savaşlarına Etkisi: 1956 krizi sonrasında ABD ve SSCB’nin bölgede üstünlük kurma isteği, Soğuk Savaş’ı Orta Doğu’ya taşıdı. ABD, İsrail’i destekleyerek ve Bağdat Paktı gibi oluşumlarla SSCB’nin yayılmasını engellemeye çalıştı.
- Camp David Antlaşması (1979): ABD’nin girişimiyle Mısır ve İsrail arasında imzalandı. Mısır, İsrail’i tanıyan ilk Arap devleti oldu. Buna karşılık 18 Arap devleti Mısır ile ilişkilerini kesti.
4.2.2. 1960 Sonrası Enerji Kaynaklarındaki Değişim ve 1973 Petrol Krizi
- 1973 Petrol Krizi: ABD’nin Bretton Woods sistemini sonlandırması ve Arap-İsrail Savaşı’nın etkisiyle Petrol İhraç Eden Arap Ülkeleri (OAPEC), İsrail destekçisi Batı’yı cezalandırmak amacıyla petrol fiyatlarını artırdı.
- Etkileri: Petrol fiyatlarının hızla yükselmesi, gelişmiş sanayileri olumsuz etkiledi. Batılı ülkeler, krizden sonra enerji kaynakları çeşitliliğini artırmaya yöneldi; nükleer enerji ve doğal gaza ağırlık verildi. ABD, Körfez bölgesinde askerî üsler kurma planını gündeme aldı.
4.2.3. İran-Irak Savaşı
1980–1988 yılları arasında süren İran-Irak Savaşı, büyük güçlerin iki tarafa da destek verdiği bir mücadele oldu.
- Yıkım: Her iki ülkeden yaklaşık bir buçuk milyon insan hayatını kaybetti ve milyarlarca dolarlık ekonomik kaynak heba oldu.
- Ekonomik Sonuçlar: Her iki ülkenin petrol kaynakları tahrip oldu ve ekonomik darboğaza girdiler.
- Siyasi Sonuçlar: Arap ülkeleri arasındaki ayrılıklar derinleşti. Irak’ın savaştan istediği sonucu alamaması, Saddam Hüseyin’i yeni bir askerî maceraya (Kuveyt’in işgali) itti. Savaş, SSCB’nin dağılmasından sonra ortaya çıkan yeni terörizm akımları için bir zemin hazırlamıştır.
1956 yılının sıcak bir Temmuz akşamında, Mısır’ın karizmatik lideri Nasır, İskenderiye’de halka hitap ederken bir kelimeyi şifre olarak kullandı: “De Lesseps”. Bu, Süveyş Kanalı’nın millîleştirildiğinin işaretiydi. İngiltere ve Fransa, “İmparatorluğun can damarı” dedikleri kanalın ellerinden kaymasına tahammül edemediler. Gizli bir planla İsrail’i öne sürdüler; ardından “barış gücü” bahanesiyle kendileri bölgeye indiler. Ancak dünya artık Victoria dönemindeki gibi işlemiyordu. Ne Londra ne de Paris, Washington ve Moskova’dan gelecek o sert telefonları hesaba katmıştı. ABD’nin ekonomik tehdidi ve SSCB’nin nükleer uyarısı, iki eski sömürgeci devi arkalarına bakmadan bölgeden çekilmeye zorladı. Akdeniz’in suları durulduğunda, Orta Doğu’da artık Avrupalıların değil, iki yeni devin gölgesi dolaşıyordu.
Soru: Süveyş Krizi’nde İngiltere ve Fransa’nın askerî müdahalesine rağmen bölgedeki otoritelerini tamamen yitirmelerine ve yerlerini iki süper güce bırakmalarına neden olan dış etken nedir?
Cevap:
ABD’nin uyarısı ve SSCB’nin sert tepkisi.
5 Haziran 1967 sabahı, güneş daha tam yükselmemişken İsrail jetleri radarların altından uçarak Mısır, Ürdün ve Suriye’nin tüm hava kuvvetlerini henüz pistteyken imha etti. Sadece altı gün süren bu yıldırım harekâtı sonunda, Orta Doğu’nun fiziki yapısı tanınmaz hale geldi. Sina Yarımadası’nın kumlarından Golan Tepeleri’nin kayalıklarına, Gazze’den Batı Şeria’ya kadar her yer el değiştirmişti. İsrail, bir hafta dolmadan kendisini eskisinden tam dört kat daha geniş bir coğrafyanın hâkimi olarak buldu. Bu zafer, bölgede on yıllarca sürecek bir mülteci krizinin ve bitmek bilmeyen sınır çatışmalarının fitilini ateşlemişti.
Soru: 1967 savaşının ardından İsrail’in coğrafi sınırlarında meydana gelen ve bölgedeki mülteci sorununu derinleştiren en belirgin fiziksel değişim nedir?
Cevap:
Topraklarını dört kat artırması.
1973 yılının Ekim ayında, Batı dünyası hiç beklemediği bir sabahla uyandı. Arap ülkeleri, İsrail’e verilen desteği cezalandırmak için tarihin en büyük ekonomik darbesini indirmeye karar vermişti: Vanalar kapanacaktı. OAPEC üyesi ülkeler petrol fiyatlarını bir gecede katladığında, Avrupa’da pazar günleri araç kullanmak yasaklandı, fabrikalar paydos etti. Bu kriz, Batılı devletlere “petrolsüz bir dünya” korkusunu yaşattı. Bilim insanları ve hükümetler, Orta Doğu’ya olan bu mutlak bağımlılığı kırmak için laboratuvarlara kapandı. Artık sadece siyah altına güvenemezlerdi; çareyi atomun parçalanmasında ve yer altındaki doğal gaz depolarında buldular.
Soru: 1973 Petrol Krizi’nin ardından Batılı ülkelerin enerji güvenliklerini sağlamak amacıyla stratejik olarak ağırlık verdikleri yeni enerji alanları nelerdir?
Cevap:
Nükleer enerji ve doğal gaz.
1979’da Amerika’nın ormanlık bir kampında (Camp David) üç adam bir araya geldi. Mısır lideri Enver Sedat, İsrail ile barış yaparak ordusunun yorgunluğunu dindirmek ve ekonomisini kurtarmak istiyordu. İmzalar atıldı, kameralar önünde gülümseyerek el sıkışıldı. Mısır, İsrail’i resmen tanıyan “ilk Arap devleti” olarak tarihe geçmişti. Ancak bu imza, Sedat’ı Kahire’ye döndüğünde kahraman yapmadı. Aksine, 18 Arap başkenti Mısır ile tüm diplomatik bağlarını kesti. Mısır, İsrail ile masaya oturmanın bedelini, kendi öz kardeşleri olan Arap dünyasından tamamen dışlanarak ödedi.
Soru: Mısır’ın bölgedeki geleneksel Arap ittifakından dışlanmasına ve 18 devletin kendisiyle ilişkisini kesmesine neden olan diplomatik adımı nedir?
Cevap:
İsrail’i resmen tanıması.
Sekiz yıl boyunca süren İran-Irak Savaşı, iki ülkeyi de siperlerin içinde adeta çürüttü. Ne Bağdat ne de Tahran bir santim ilerleyebildi ama bir buçuk milyon genç toprağa düştü. 1988’de silahlar sustuğunda, Irak lideri Saddam Hüseyin elinde sadece devasa bir dış borç ve harabeye dönmüş petrol kuyuları buldu. Savaşın faturası öyle ağırdı ki Irak ekonomisi komaya girmişti. Saddam, bu ekonomik darboğazdan kurtulmanın tek yolunun, komşusunun zengin petrol havuzlarını ele geçirmek olduğuna karar verdi. Böylece, sekiz yıllık tükenmişliğin ardından, bölgeyi bir kez daha ateşe atacak olan Kuveyt planını devreye soktu.
Soru: Irak’ın, İran ile yaptığı sekiz yıllık savaştan ekonomik çöküşle çıkması, Saddam Hüseyin’i hangi yeni askerî girişime sürüklemiştir?
Cevap:
Kuveyt’in işgali.
BİLGİ ODAKLI SORULAR
Soru 1 (Hikayeli Soru): 1956 yılında Mısır lideri Cemal Abdünnasır, ülkesinin egemenliğini kanıtlamak için Süveyş Kanalı’nı millîleştirdiğini (el koyduğunu) açıkladı. Bunun üzerine kanalı kaybeden İngiltere ve Fransa, yanlarına İsrail’i de alarak Mısır’a saldırdı. Ancak dünya siyasetinde şok edici bir gelişme yaşandı; hem SSCB’nin sert tepkisi hem de ABD’nin uyarısı ile işgalci güçler geri çekilmek zorunda kaldı. Bu olay tarihe hangi isimle geçmiştir ve bu savaşın sonucunda İngiltere ve Fransa için Orta Doğu’da ne değişmiştir?
Cevap:
Olayın Adı: 1956 Arap-İsrail Savaşı (veya Süveyş Krizi).
Sonuç: İngiltere ve Fransa’nın Orta Doğu’daki otoritesi (etkinliği) sona ermiştir.
Soru 2 (Hikayeli Soru): 1973 yılında Mısır ve Suriye, İsrail’e karşı yeni bir savaş başlattı. Ancak bu sefer savaş sadece cephede kalmadı. Petrol İhraç Eden Arap Ülkeleri (OAPEC), ellerindeki en büyük kozu kullanarak İsrail’e destek veren Batılı ülkelere petrol satışını azalttı ve fiyatları fahiş oranda artırdı. Batı dünyasında fabrikalar durma noktasına geldi, büyük bir panik yaşandı. Dünya ekonomisini sarsan bu olayın adı nedir ve Batılı ülkeler bu krizden sonra hangi alternatif enerji kaynaklarına yönelmişlerdir?
Cevap:
Olayın Adı: 1973 Petrol Krizi.
Yönelinen Kaynaklar: Nükleer enerji ve Doğal gaz.
Soru 3 (Hikayeli Soru): 1967 yılında İsrail, komşuları olan Mısır, Suriye ve Ürdün’e karşı ani hava saldırıları düzenleyerek bu ülkelerin hava kuvvetlerini daha yerdeyken imha etti. Sadece birkaç gün süren bu savaşın sonunda İsrail; Golan Tepeleri, Sina Yarımadası, Batı Şeria ve Gazze’yi işgal ederek topraklarını dört katına çıkardı. Tarihe, süresinden dolayı özel bir isimle geçen bu savaşın adı nedir?
Cevap:
1967 Arap-İsrail Savaşı veya Altı Gün Savaşı.
Soru 4 (Hikayeli Soru): Yıllar süren savaşların ardından 1979 yılında ABD’nin arabuluculuğunda tarihi bir an yaşandı. Bir Arap devleti, “düşman” olarak gördüğü İsrail ile masaya oturdu ve barış antlaşması imzaladı. Ancak bu imza, diğer Arap devletlerinin büyük tepkisini çekti ve o ülke ile ilişkilerini kesmelerine neden oldu. İsrail ile Mısır arasında imzalanan bu antlaşmanın adı nedir ve Mısır’ın bu antlaşmadaki tarihi önemi nedir?
Cevap:
Antlaşmanın Adı: Camp David Antlaşması.
Önemi: Mısır, İsrail’i tanıyan ilk Arap devleti olmuştur.
Soru 5 (Hikayeli Soru): 1980 yılında başlayan ve tam 8 yıl süren bir savaş, Orta Doğu’nun iki büyük gücünü karşı karşıya getirdi. Küresel güçlerin her iki tarafa da silah sattığı bu savaşta, kazanan olmadı ancak kaybeden çoktu. Bir buçuk milyon insan hayatını kaybetti, petrol tesisleri yerle bir oldu. Savaşın sonunda istediğini alamayan Irak lideri Saddam Hüseyin, ordusunu bu kez başka bir maceraya yönlendirdi. Bahsedilen savaşın adı nedir ve bu savaşın sonucunda Saddam Hüseyin hangi ülkeyi işgal etme planına yönelmiştir?
Cevap:
Savaşın Adı: İran-Irak Savaşı.
Sonraki Hedef: Kuveyt (Kuveyt’in işgali).