3.5.1. Toprak Reformu ve Demokrat Partinin Kurulma Süreci
II. Dünya Savaşı’nın (II. Dünya Savaşı) sona ermesiyle 1945’te meclise gelen Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu (ÇTK), DP’nin kurulma sürecini başlattı. Yasa, 5000 dönümden fazla toprağın kamulaştırılmasını öngördüğü için özellikle büyük toprak sahipleri arasında muhalefet yarattı.
- Dörtlü Takrir ve DP’nin Kuruluşu: ÇTK görüşmeleri sırasında Celal Bayar, Adnan Menderes, Fuat Köprülü ve Refik Koraltan, demokratikleşme talebiyle Dörtlü Takrir’i meclise sundular (Haziran 1945). Takrir reddedilince bu isimler CHP’den ayrılarak 7 Ocak 1946’da Demokrat Partiyi (DP) kurdu.
- Demokrat Partinin Kurulması ile Türkiye’de Yaşanan Bazı Gelişmeler: DP’nin kurulmasıyla birlikte Türk siyasi hayatında önemli adımlar atıldı:
- CHP iktidarı, tek dereceli seçim sistemini kabul etti.
- Gazete kapatma yetkisi hükûmetten alınarak mahkemelere verildi.
- Üniversitelere özerklik verildi.
- Köylülerin desteğini kazanmak amacıyla Toprak Mahsulleri Vergisi kaldırıldı.
3.5.2. Türk Demokrasi Tarihinde 1946-1950 Seçimleri
1946 seçimleri, tek dereceli seçim sistemine geçişi sağladı ancak oylar açık oy, gizli tasnif ilkesiyle kullanıldı.
- 1948’de Seçim Kanunu’nda yapılan değişiklikler:
- Seçim kurullarının yapısı değiştirilerek siyasi parti temsilcilerinin seçim kurullarında yer alması kabul edildi.
- Oyların kapalı oy verme yerinde verilmesi zorunlu tutularak gizli oy ilkesi güvence altına alındı.
- 1950 seçimleri ise yargı denetiminde serbest seçim yapılmasına olanak sağlayan ilk milletvekili seçim kanunu oldu ve DP iktidara geldi (Beyaz İhtilal).
3.5.3. Demokrat Parti Döneminde Ekonomik ve Sosyokültürel Gelişmeler
DP iktidarının ilk yılları liberal görüşlerle ve ekonomik atılımlarla geçti.
- Ekonomi ve Sanayi: Kara yollarına önem verildi ve Makina Kimya Enstitüsü Kurumu gibi önemli kuruluşlar kuruldu. Tarımsal krediler ve traktör sayısındaki büyük artış, tarımsal üretimi artırdı.
- Sosyokültürel Gelişmeler: Din dersleri zorunlu hâle getirildi ve İmam-Hatip okulları açıldı. Köy Enstitüleri kapatıldı. Ezanın Arapça olarak okunmasını yasaklayan madde kaldırıldı. Köyden kente göçün sonucu olarak gecekondu yerleşmeleri ilk kez bu dönemde görüldü ve “arabesk” müzik kültürü için sosyal altyapı oluşmaya başladı.
3.5.4. Gümüş Motor
- Necmettin Erbakan’ın girişimiyle 1956’da temeli atılan ve 1960’ta açılan Gümüş Motor, Türkiye’nin ilk yerli motorunu üretmeyi hedefledi.
- Fabrika, sulama motorlarının ithal edildiği bir dönemde öz kaynaklardan yararlanılarak dizel motorların seri imalatını yaptı.
- Ancak, ithalattan yüksek kâr elde eden çevreler yerli sanayinin kurulmasına karşı çıktı ve Gümüş Motor’u batırmak için ithal motorları yok pahasına piyasaya sürdü. Fabrikanın adı daha sonra Pancar Motor olarak değiştirildi.
3.5.5. 27 Mayıs 1960 Askerî Darbesi
1955 sonrası artan ekonomik sıkıntılar, DP ile muhalefet arasındaki gerginliği artırdı.
- Demokrat Partinin on yıllık iktidarı döneminde iktidar-muhalefet ilişkilerinde gerginlik ve tahammülsüzlüklere dair bazı örnekler:
- Millet Partisi kapatıldı (1954), iktidar ve muhalefet partileri birbirlerini komünizmle yeteri kadar mücadele etmemekle suçladı.
- Siyasi gerginlik üniversitelere sıçradı ve öğrenci olayları başladı; hükûmet Ankara ve İstanbul’da sıkıyönetim ilan etti.
- Darbe ve Sonucu: Yaşanan siyasi krizin ardından ordu içerisindeki bir grup subay, 27 Mayıs 1960’ta yönetime el koydu (Cumhuriyet Dönemi’nin ilk askerî darbesi). Darbe, Türk demokrasisinin kurumsallaşma sürecini kesintiye uğrattı. Başbakan Adnan Menderes, Dışişleri Bakanı Fatin Rüştü Zorlu ve Maliye Bakanı Hasan Polatkan idam edildi.
3.5.6. Türkiye’nin İlk Otomobili Devrim
DP iktidarının 27 Mayıs darbesiyle sona ermesinin ardından, ordunun binek araç ihtiyacını karşılamak üzere Cemal Gürsel’in direktifiyle Eskişehir Devlet Demir Yolları Fabrikalarına yerli otomobil üretme görevi verildi.
- Mühendisler 129 günde Devrim adı verilen ilk otomobili tecrübeye hazır hâle getirdi.
- 29 Ekim törenlerinde Cumhurbaşkanı Gürsel’in bindiği ikinci Devrim otomobilinin benzini bittiği için durması, dönemin basını tarafından ters propaganda aracı olarak kullanıldı ve “Devrim yolda kaldı” manşetleriyle yayımlandı. Devrim arabası projesi böylece sona erdirilmiş oldu.
Demokrat Parti’nin (DP) 1946 yılında tarih sahnesine çıkışı, Ankara’daki siyasi havayı bir anda değiştirdi ve “tek parti” döneminin alışkanlıklarını sarstı. İktidardaki Cumhuriyet Halk Partisi (CHP), karşısında beliren bu güçlü ve halktan ilgi gören muhalefet rüzgârı karşısında, hem rejimi çağa uydurmak hem de seçmenin gönlünü kazanmak için demokratikleşme adımları atma ihtiyacı hissetti. Artık halkın iradesinin sandığa daha net ve aracısız yansıması gerekiyordu; bu yüzden “tek dereceli seçim sistemine” geçilerek vatandaşın doğrudan kendi vekilini seçmesinin yolu açıldı. Özgürlüklerin alanı da genişletilmeliydi; basının üzerindeki baskı hafifletilerek hükûmetin elindeki “gazete kapatma yetkisi” alındı ve bu karar tarafsız mahkemelere devredildi. Bilimin özgürce üretilmesi için üniversitelere özerklik tanındı. Siyasetin bu tatlı rekabeti en çok Anadolu köylüsüne yaradı; onların desteğini kazanmak isteyen iktidar, çiftçinin üzerindeki ağır bir yük olan “Toprak Mahsulleri Vergisi”ni kaldırarak köylünün yüzünü güldürmeye çalıştı. Kısacası DP’nin varlığı, daha iktidara gelmeden Türkiye’nin demokratikleşmesine büyük katkı sağladı.
Soru: Yukarıdaki metne göre; Demokrat Parti’nin kurulmasıyla oluşan rekabet ortamında, Türkiye’de (veya CHP iktidarı tarafından) gerçekleştirilen önemli siyasi ve sosyal gelişmelerden 3 tanesini yazınız.
Cevap: (Aşağıdakilerden 3 tanesi yeterlidir)
Tek dereceli seçim sistemine geçilmesi (Kabul edilmesi).
Toprak Mahsulleri Vergisi’nin kaldırılması.
Gazete kapatma yetkisinin hükûmetten alınıp mahkemelere verilmesi.
Üniversitelere özerklik verilmesi.
BİLGİ ODAKLI SORULAR
Soru 1: 1945 yılında CHP içindeki dört milletvekilinin (Celal Bayar, Adnan Menderes, Fuat Köprülü, Refik Koraltan) demokratikleşme talebiyle meclise sundukları önergenin adı nedir?
Cevap:
Dörtlü Takrir
Soru 2: 7 Ocak 1946’da Dörtlü Takrir’i veren isimler tarafından kurulan ve 1950 seçimlerinde iktidara gelen siyasi partinin adı nedir?
Cevap:
Demokrat Parti (DP)
Soru 3: 1946 seçimlerinde uygulanan ve demokratik olmadığı için eleştirilen seçim sistemi nasıldı? (Oylar nasıl kullanıldı, nasıl sayıldı?)
Cevap:
Açık Oy, Gizli Tasnif (Oylar herkesin önünde açık kullanıldı, sayım gizli yapıldı).
Soru 4: 1950 seçimlerinde Demokrat Parti’nin büyük bir zaferle iktidara gelmesi ve 27 yıllık CHP iktidarının demokratik yolla sona ermesi olayına ne ad verilir?
Cevap:
Beyaz İhtilal
Soru 5: Demokrat Parti döneminde köyden kente göçün artmasıyla şehirlerde ortaya çıkan plansız yerleşmelere ve bu kültürün doğurduğu müzik türüne ne ad verilir?
Cevap:
Yerleşme türü: Gecekondu
Müzik türü: Arabesk
Soru 6: Necmettin Erbakan öncülüğünde kurulan ve Türkiye’nin ilk yerli motorunu üretmeyi hedefleyen fabrikanın adı nedir?
Cevap:
Gümüş Motor (Daha sonraki adıyla Pancar Motor).
Soru 7: 27 Mayıs 1960 Askerî Darbesi sonrasında Yassıada yargılamaları neticesinde idam edilen Başbakan ve iki bakanın ismini yazınız.
Cevap:
Adnan Menderes (Başbakan)
Fatin Rüştü Zorlu (Dışişleri Bakanı)
Hasan Polatkan (Maliye Bakanı)
Soru 8: 1961 yılında Cemal Gürsel’in talimatıyla Türk mühendisleri tarafından yapılan Türkiye’nin ilk yerli otomobilinin adı nedir?
Cevap:
Devrim
1945 yılına gelindiğinde, II. Dünya Savaşı’nın yorgunluğu üzerindeki Türkiye’de meclis koridorları sıcak bir tartışmaya ev sahipliği yapıyordu. Hükümet, topraksız köylüyü kalkındırmak için büyük arazilerin kamulaştırılmasını öngören bir reform hazırlamıştı. Ancak bu yasa, özellikle Celal Bayar ve Adnan Menderes gibi isimlerin başını çektiği bir grubun sert muhalefetiyle karşılaştı. Tartışmalar sadece toprakla sınırlı kalmadı; bu dört isim meclise sundukları “Dörtlü Takrir” ile ülkenin daha fazla demokratikleşmesini talep ettiler. Talepleri reddedilince CHP’den ayrılan bu kadro, Türk siyasetinin rengini değiştirecek olan Demokrat Partiyi kurdu.
Soru: Demokrat Partinin kurucuları olan dört ismin, partileşme sürecinden hemen önce meclise sundukları demokratikleşme önergesinin adı nedir?
Cevap: Dörtlü Takrir.
1950’li yıllarda Anadolu’nun çehresi hızla değişiyordu. Marshall yardımlarının da etkisiyle tarlalara giren traktör sayısı öyle hızlı arttı ki, üretim katlanırken binlerce köylü işsiz kaldı. İşsiz kalan bu kitle, yeni yapılan kara yollarını kullanarak büyük şehirlerin cazibesine kapıldı. Şehirler bu hazırlıksız göç dalgasıyla “gecekondu” mahalleleriyle tanışırken, bu yeni kentli sınıfın hüznü ve özlemi “arabesk” müziğin de sosyal temellerini attı. Türkiye artık sadece bir tarım ülkesi değil, hızla kentleşen ve sancılı bir toplumsal değişim yaşayan bir ülke haline geliyordu.
Soru: DP döneminde tarımsal üretimin artmasını sağlayan ancak aynı zamanda işsiz kalan köylülerin şehre göç etmesine yol açan temel etken nedir?
Cevap: Traktör sayısındaki büyük artış.