1.5.1. Modern Japonya’nın Doğuşu ve Meiji (Meici) Restorasyonu
Japonya, Uzak Doğu’da birçok adadan oluşmaktadır ve burada İmparator sembolik olarak varlığını sürdürürken, eyaletler daymiyo adı verilen derebeyler tarafından yönetiliyordu. En güçlü daymiyo ise merkezî yönetimin başında şogun olarak bulunuyordu.
Dışa Kapanmadan Açılmaya:
- Şogun Tokugova, 1624’te yayımladığı fermanla Japonya’yı dış dünyaya kapattı ve bu süreç 229 yıl, yani 1853’e kadar devam etti.
- Japonya, 1854’te ABD, ardından Rusya, Büyük Britanya ve Hollanda ile ticaret antlaşmaları yaparak bu ülkelerin konsolosluk açmalarına izin verdi. Bu antlaşmalar, feodal sistemin temellerini yıpratan sosyal ve siyasi akımların baskısını artırdı.
- Japonlar, yeni sisteme geçmek gerektiğini anladılar.
Meiji Restorasyonu (Aydınlar Dönemi):
- Modern Japonya’nın kurucusu kabul edilen İmparator Mutsuhito Meiji, 1867’de tahta çıktı. Bu dönem, tarihe Meiji Dönemi (Aydınlar Dönemi) olarak geçti.
- Meiji Restorasyonu ile 1868’de şogun idaresi resmen sona erdirildi. Egemenlik, Japonya’nın Uzak Doğu hâkimiyetinin temellerini atacak olan imparatorun eline geçti.
- Japonya, Avrupa’nın ileri tekniğini ve metodunu benimsemeyi, böylece sömürge olmaktan kurtulmayı amaçladı.
- Önemli Uygulamalar: Başkent Kyoto’dan Tokyo’ya taşındı. Feodal devirdeki sınıflar kaldırıldı. Meşruti monarşi kuran bir anayasa hazırlandı. 1868-1898 yılları arasında 2190 fabrika açıldı. 1873’te mecburi askerlik kabul edildi ve aynı yıl ilk kez milli bir ordu ve modern bir donanma (İngiliz uzmanlarla) kuruldu. Avrupa ve Amerika’ya binlerce öğrenci gönderildi.
1.5.2. Japon Yayılmacılığı ve Asya’nın Değişen Yüzü
- Meiji Devri (1868-1912), Batı’da asırlar süren teknolojik, ekonomik ve sosyal gelişmeleri kısa sürede gerçekleştirdi. XIX. yüzyılın sonunda Japonya, Batılı devletlere tanıdığı ticari ayrıcalıklara son verebilecek duruma geldi ve Asya’nın en büyük gücüne dönüştü.
- Yayılmacılık: Hızlı gelişmelerin sonucu olarak Japonya, yayılmacı politikalar oluşturmaya başladı. Japon ekonomisi için lazım olan temel maddeler, Japon ana vatanında yoktu.
- Çin ve Rusya Savaşları: Japonya’nın 1875 sonrası Kore’ye dair emelleri 1894’te Çin ile savaşa yol açtı ve Japonya bu savaşı kazanarak Şimonoseki Antlaşması ile kazanımlar elde etti. Japonya, Rusya’nın bölgedeki yayılması üzerine 1904’te Rusya ile savaşa girdi ve savaşı kazandı. Bu zafer, bir Asya devletinin kısa sürede bir Avrupa devletini yenebilecek duruma geldiğini gösterdi ve Asya devletlerinde millî hareketlerde etkili oldu.
- Bölgesel İşgaller: Japonya, 1905’te Sakhalin’i, 1932’de Mançurya’yı, 1937’de Aşağı Moğolistan’ı ve 1942’de Endonezya, Filipinler, Tayland gibi pek çok Uzak Doğu ülkesini işgal etti.
- Mihver Bloku: SSCB tehlikesine karşı ortak menfaatlerden dolayı Japonya ve Almanya, 1936’da Anti-Komitern Paktı’nı kurarak ilk adımı attılar. Bu birlikteliğe 1937’de İtalya’nın da katılmasıyla Roma-Berlin-Tokyo Mihver Bloku kuruldu.
Bu gelişmeler, II. Dünya Savaşı öncesinde yıkıcı bir küresel savaşın ilk ciddi ayak seslerinden biri oldu.
Japonya, uzun yıllar boyunca “daymiyo” adı verilen derebeylerin yönettiği eyaletlerden oluşan feodal bir yapıya sahipti. Bu sistemde imparator sembolik bir figürken, asıl güç “şogun” denilen askeri liderlerin elindeydi. Şogun Tokugova’nın 1624’te aldığı kararla dış dünyaya kapılarını tamamen kapatan Japonya, yaklaşık 229 yıl süren bu izolasyonu ancak 1853’te ABD ve diğer Batılı devletlerle ticaret antlaşmaları imzalayarak bozabilmiştir. Dış dünyayla kurulan bu temaslar, halk arasında ve aydınlar üzerinde büyük bir değişim isteği doğurmuş; nihayetinde 1867’de İmparator Mutsuhito Meiji’nin tahta çıkmasıyla “Aydınlar Dönemi” olarak bilinen büyük reform süreci başlamıştır.
Soru: Metne göre, Japonya’nın 229 yıl süren dışa kapalılık dönemini bitiren temel gelişme nedir ve bu sürecin sonunda şogun idaresine son vererek egemenliği ele alan lider/imparator kimdir?
Cevap:
1853’te ABD, Rusya, İngiltere ve Hollanda ile ticaret antlaşmalarının yapılması dışa kapalılığı bitirmiştir. Egemenliği ele alan lider ise İmparator Mutsuhito Meiji’dir.
Meiji Restorasyonu ile Japonya, “sömürge olmaktan kurtulmak için Avrupa’nın tekniğini benimseme” ilkesini esas almıştır. Bu doğrultuda başkent Kyoto’dan Tokyo’ya taşınmış, feodal sınıflar kaldırılarak modern bir devlet yapısına geçilmiştir. 1868-1898 yılları arasında 2000’den fazla fabrika açılmış, 1873’te ise mecburi askerlik sistemi getirilmiştir. Japonya sadece sanayisini değil, ordusunu da İngiliz uzmanların yardımıyla modern bir donanmaya dönüştürerek kısa sürede Uzak Doğu’nun en modern gücü haline gelmiştir. Batı’nın asırlar süren gelişimini birkaç on yıla sığdıran bu mucizevi dönüşüm, Japonya’yı Batılı devletlere verdiği ticari ayrıcalıkları iptal edebilecek bir seviyeye taşımıştır.
Soru: Metinde belirtilen Meiji Dönemi yeniliklerinden; idari, askeri ve ekonomik alanlarda yapılan reformlara birer örnek vererek bu reformların temel amacını açıklayınız.
Cevap:
İdari: Başkentin Tokyo’ya taşınması/Anayasa ilanı.
Askeri: Mecburi askerlik ve modern donanma kurulması.
Ekonomik: Çok sayıda fabrikanın açılması.
Temel amaç: Batı’nın tekniğini benimseyerek sömürge olmaktan kurtulmaktır.
Japonya’nın kıta Asya’sındaki ilerleyişi; 1932’de Mançurya’yı, 1937’de Aşağı Moğolistan’ı ve ilerleyen yıllarda Tayland ile Filipinler gibi ülkeleri işgal etmesiyle devam etmiştir. Bu yayılmacı süreçte Japonya, kendi ideolojisine ve çıkarlarına uygun müttefikler aramıştır. Özellikle SSCB’den gelen komünizm tehlikesine karşı 1936 yılında Almanya ile “Anti-Komitern Paktı”nı imzalayarak ilk ciddi ittifakını kurmuştur. 1937 yılında bu birliğe İtalya’nın da dahil olmasıyla, II. Dünya Savaşı’nın en güçlü bloklarından biri olan Roma-Berlin-Tokyo Mihver Bloku resmen şekillenmiştir.
Soru: Metinde bahsedilen ve Japonya’nın Almanya ile ilk adımı atarak kurduğu pakta verilen isim nedir ve bu ittifakın hangi tehlikeye karşı kurulduğu belirtilmiştir?
Cevap:
Anti-Komitern Paktı’dır. SSCB (Komünizm) tehlikesine karşı kurulmuştur.
Japonya’nın yükselişi sadece askeri zaferlerle değil, aynı zamanda eğitimli insan gücüyle desteklenmiştir. Meiji döneminde binlerce öğrenci Avrupa ve Amerika’ya gönderilerek Batı’nın bilimsel ve teknik bilgisi doğrudan kaynağından öğrenilmiştir. Bu sayede 19. yüzyılın sonunda Japonya, Batılı devletlere tanıdığı ticari ayrıcalıklara (kapitülasyon benzeri haklara) son verebilecek kadar güçlenmiş ve “Asya’nın en büyük gücü” unvanını elde etmiştir. Bu gelişim süreci, küresel bir savaşın ayak seslerini de beraberinde getirmiştir.
Soru: Metne göre Japonya, Batı’nın teknolojisini öğrenmek için insan kaynağı açısından nasıl bir yöntem izlemiştir ve bu sürecin sonunda Batılı devletlere karşı kazandığı diplomatik başarı nedir?
Cevap:
Avrupa ve Amerika’ya binlerce öğrenci göndermiştir. Diplomatik başarısı ise Batılı devletlere tanıdığı ticari ayrıcalıklara son verebilecek güce ulaşmasıdır.
BİLGİ ODAKLI SORULAR
Soru 1: Japonya’da Meiji Restorasyonu öncesinde yönetimde İmparator sembolikken, asıl güç kimin elindeydi?
Cevap:
Asıl güç Şogun (veya Daymiyo/Derebeyi) elindeydi.
Soru 2: “Modern Japonya’nın kurucusu” kabul edilen ve başlattığı döneme “Aydınlar Dönemi” denilen İmparator kimdir?
Cevap:
İmparator Mutsuhito Meiji
Soru 3: Meiji Restorasyonu ile birlikte Japonya’nın başkenti Kyoto’dan hangi şehre taşınmıştır?
Cevap:
Tokyo şehrine taşınmıştır.
Soru 4: Japonya’nın Meiji döneminde yaptığı modernleşme hamlelerinden 3 tanesini yazınız.
Cevap: (Aşağıdakilerden 3 tanesi yeterlidir)
Başkentin Tokyo’ya taşınması.
Feodal sınıfların (Derebeylik sisteminin) kaldırılması.
Mecburi askerliğin getirilmesi ve modern ordunun kurulması.
Avrupa ve Amerika’ya öğrenci gönderilmesi.
Çok sayıda fabrika açılması.
Soru 5: Japonya’nın sanayileşmesine rağmen neden “yayılmacı” bir politika izleyerek başka ülkeleri işgal etmeye başlamıştır? Temel ekonomik sebep nedir?
Cevap:
Çünkü Japon ekonomisi ve sanayisi için gerekli olan temel ham maddeler Japon ana vatanında yoktu.
Soru 6: Japonya’nın 1904 yılında Rusya’yı yenmesi dünya tarihi açısından neden önemlidir?
Cevap:
Bu zafer, bir Asya devletinin bir Avrupa devletini yenebileceğini göstermiş ve diğer Asya milletlerine örnek olmuştur.
Soru 7: II. Dünya Savaşı öncesinde Japonya, hangi iki devletle birleşerek “Roma-Berlin-Tokyo Mihver Bloku”nu oluşturmuştur?
Cevap:
Almanya
İtalya